در دل جغرافیای سخت و صعبالعبور تبرستان، تاریخ سیاسی و مذهبی ایران مسیری متفاوت را تجربه کرد.
به گزارش خبر گزاری تسنیم از بابل، در شمال ایران، سرزمینی میان دریا و جنگل و کوهستانهای سر به فلک کشیده، تاریخی نهفته است که روایتگر مقاومت فرهنگی، پایداری هویت بومی و تحولات عمیق سیاسی و مذهبی است. مازندران امروز، که در گذشته با نام تبرستان شناخته میشد، همواره به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، نقشی ویژه در تاریخ ایران پس از ورود اسلام ایفا کرده است. این منطقه، نه فقط یک پهنه جغرافیایی، بلکه یک بستر تاریخی پیچیده و چندلایه از تقابل قدرتها، شکلگیری حکومتهای محلی و رشد جریانهای فکری و مذهبی بوده است؛ منطقهای که در آن، تاریخ صرفاً در کتابها ثبت نشد، بلکه در زندگی روزمره مردم، آیینها، باورها و ساختارهای اجتماعی تداوم یافت.
در قرون نخستین هجری، زمانی که خلافتهای اموی و عباسی دامنه نفوذ سیاسی و نظامی خود را از غرب آسیا تا شرق دور گسترش داده بودند، تبرستان به دلیل ویژگیهای طبیعی خود، از بسیاری از تحولات مستقیم نظامی مصون ماند. کوهستانهای سختگذر، جنگلهای انبوه و مسیرهای ارتباطی محدود، این سرزمین را به پناهگاهی برای حکومتهای محلی، جنبشهای مذهبی و نیروهای سیاسی مخالف تبدیل کرده بود. در همین بستر تاریخی بود که سلسلههایی از فرمانروایان بومی ایرانی توانستند برای مدتی طولانی استقلال نسبی خود را حفظ کنند و ساختارهای حکومتی مبتنی بر سنتهای ایرانی را ادامه دهند.
در این دوره، حکومتهایی همچون قارنیان، پاوندیان، دابویهیان و پادوسبانان در بخشهای مختلف تبرستان شکل گرفتند و هر یک به نوعی ادامهدهنده سنتهای سیاسی ایران پیش از اسلام بودند. ساختار حکومتی این مناطق، در بسیاری از موارد، تحت تأثیر نظام اداری و تقسیمات کشوری دوره ساسانی قرار داشت؛ الگویی که حتی در انتخاب القاب حکومتی، سازماندهی نیروهای نظامی و اداره امور اجتماعی نیز مشاهده میشد. این پیوستگی تاریخی نشان میدهد که هویت ایرانی در این منطقه، نه با ورود اسلام از بین رفت و نه دچار گسست شد، بلکه در قالب جدیدی بازتولید و بازتعریف شد.
از سوی دیگر، تحولات مذهبی تبرستان نیز یکی از مهمترین بخشهای تاریخ این منطقه محسوب میشود. پیش از گسترش اسلام، آیین زرتشتی و باورهای مزدیسنا در میان مردم رواج داشت. با ورود اسلام، تغییرات مذهبی به تدریج و در طی چند قرن رخ داد. برخلاف برخی مناطق دیگر که تغییرات مذهبی با سرعت بیشتری صورت گرفت، در تبرستان این روند با چالشها و مقاومتهای اجتماعی همراه بود؛ چرا که ساختار طبیعی منطقه، استقلال سیاسی نسبی و وجود حکومتهای محلی، شرایط پیچیدهای را برای تثبیت قدرت سیاسی خلفای اسلامی ایجاد کرده بود.
در همین فضای تاریخی، جنبشهای سیاسی و مذهبی متعددی نیز شکل گرفت. قیامهای سادات علوی علیه حکومتهای اموی و عباسی، یکی از مهمترین جریانهای تاریخ سیاسی جهان اسلام به شمار میرود. این قیامها که با حرکتهای فکری و مذهبی همراه بود، تنها یک جنبش سیاسی ساده نبود، بلکه بازتابی از مطالبات اجتماعی، عدالتخواهی و اعتراض به ساختار قدرت وقت محسوب میشد. قیام زید بن علی و پس از او جنبشهای شیعی در مناطق مختلف ایران و جهان اسلام، زمینهساز شکلگیری دولتهای شیعی محلی در بخشهایی از ایران شد.
در همین روند تاریخی، مهاجرت و پراکندگی سادات علوی نقش مهمی در گسترش تشیع در مناطق شمالی ایران داشت. بسیاری از نوادگان امام حسن و امام حسین (ع) به دلیل فشارهای سیاسی و مذهبی حکومتهای وقت، به مناطق دوردست از جمله دیلم، گیلان و تبرستان مهاجرت کردند. این مهاجرتها تنها یک جابهجایی جمعیتی نبود، بلکه باعث انتقال دانش دینی، گسترش فرهنگ اسلامی و شکلگیری شبکههای اجتماعی مذهبی در این مناطق شد.
یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ تبرستان، ورود حسن بن زید، مشهور به داعی کبیر، به این منطقه و تشکیل نخستین حکومت علویان بود. این رویداد تاریخی در نیمه قرن سوم هجری رخ داد و نقطه آغاز شکلگیری یکی از مهمترین دولتهای شیعی در شمال ایران شد. حکومت علویان تبرستان توانست علاوه بر تثبیت ساختار سیاسی، در گسترش آموزههای شیعی و تقویت پیوندهای اجتماعی میان مردم نقش مهمی ایفا کند. این حکومت که حدود هفتاد سال دوام داشت، نمونهای از پیوند قدرت سیاسی با مشروعیت مذهبی و حمایت مردمی بود.
امروزه نامگذاری روز مازندران نیز یادآور همین تحولات تاریخی است. این روز که مصادف با عید سعید فطر و آغاز بیعت مردم تبرستان با حسن بن زید در سال ۲۵۰ قمری است، نمادی از پیوند تاریخ، فرهنگ و هویت دینی مردم این سرزمین محسوب میشود. این مناسبت نه تنها یادآور یک رویداد سیاسی تاریخی، بلکه بازتابدهنده هویت فرهنگی و اجتماعی مردم مازندران در طول قرون مختلف است؛ هویتی که بر پایه مقاومت فرهنگی، همزیستی اجتماعی و استمرار سنتهای تاریخی شکل گرفته است.
در مجموع، بررسی تاریخ تبرستان و تحولات سیاسی و مذهبی آن نشان میدهد که این منطقه همواره یکی از کانونهای مهم هویتسازی تاریخی در ایران بوده است؛ سرزمینی که در آن تاریخ، فرهنگ و دین در کنار یکدیگر شکل گرفته و تا امروز نیز در زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم منطقه تداوم یافته است. در ادامه این گزارش، جزئیات بیشتری از دیدگاه پژوهشگران درباره این تحولات تاریخی و اهمیت نامگذاری روز مازندران ارائه خواهد شد.
سؤال: علت تاریخی نامگذاری روز مازندران چیست و این روز چه پیشینهای دارد؟
صالحطبری: نامگذاری روز مازندران به تحولات تاریخی مهمی بازمیگردد که در قرون نخستین پس از ورود اسلام به ایران رخ داد. در سه قرن اول هجری قمری، زمانی که خلافتهای اموی و عباسی نفوذ سیاسی و مذهبی خود را از اسپانیا تا مرزهای چین گسترش داده بودند، بخش شمالی ایران یعنی تبرستان (مازندران کنونی) همچنان دارای ساختارهای حکومتی بومی و مستقل بود.
در این منطقه، پادشاهان و فرمانروایانی از تبار ایرانی و با پیشینه فرهنگی اصیل حکومت میکردند که به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص تبرستان، در کوهستانهای صعبالعبور و مناطق جنگلی مستقر بودند و از نفوذ مستقیم حکومتهای مرکزی مصون میماندند. از جمله این سلسلهها میتوان به سلسلههای قارنیان یا سوخراییان، پاوندیان، دابویهیان یا گاوبارگان و پادوسبانان اشاره کرد که هر یک در بخشی از این منطقه حکومت داشتند.
سؤال: ساختار حکومتی تبرستان در آن دوره چگونه بود؟
صالح طبری: فرمانروایان شمال ایران در دوران ظهور اسلام، چه بهصورت مستقیم و چه غیرمستقیم، تحت تأثیر ساختار حکومتی ساسانیان قرار داشتند. حتی در شیوه تقسیمات کشوری و انتخاب القاب حکومتی نیز این تأثیر مشاهده میشود. برای نمونه، انوشیروان ساسانی ایران را به چهار بخش تقسیم کرده بود و این الگو در برخی ساختارهای حکومتی منطقه تبرستان نیز دیده میشد.
چهارمین سلسله مهم حکومتی در این منطقه، یعنی پادوسبانان، نام خود را از همین سنتهای حکومتی برگرفته بودند. این ساختار نشان میدهد که تبرستان نه تنها از نظر جغرافیایی، بلکه از نظر فرهنگی نیز پیوند عمیقی با تمدن ایرانی پیش از اسلام داشته است.
سؤال: وضعیت مذهبی مردم تبرستان پیش از اسلام چگونه بود؟
صالحطبری:پیش از ورود اسلام، مردم تبرستان عمدتاً پیرو دین زرتشتی و آیین مزدیسنا بودند. با ورود اسلام به این منطقه، تغییرات مذهبی به تدریج و با دشواری بسیار صورت گرفت. به دلیل شرایط جغرافیایی خاص تبرستان، تسلط خلفای اسلامی بر این منطقه آسان نبود و جنگلهای انبوه، کوههای بلند و مسیرهای باریک، این سرزمین را به پناهگاهی برای مخالفان سیاسی و مذهبی تبدیل کرده بود.
به تدریج و از اوایل قرن دوم هجری، اسلام در این منطقه گسترش یافت و با ظهور دولتهای محلی اسلامی، ساختار مذهبی منطقه نیز تغییر کرد.
سؤال: نقش قیامهای علوی در تاریخ تبرستان چه بود؟
صالحطبری:قیام سادات علوی علیه حکومتهای اموی و عباسی یکی از مهمترین تحولات سیاسی و مذهبی جهان اسلام بود. این حرکت از قیام «زید بن علی بن الحسین (ع)» آغاز شد. او که از دانشمندان و خطیبان بزرگ بنیهاشم بود، علیه حکومت هشام بن عبدالملک قیام کرد و این حرکت به الگویی برای سایر جنبشهای شیعی تبدیل شد.
پس از شهادت زید، قیامهای شیعی در مناطق مختلف جهان اسلام گسترش یافت. قیام یحیی بن زید در خراسان و جنبشهای شیعی در نقاط مختلف، موجب پراکندگی سادات علوی به مناطق مختلف از جمله دیلم، گیلان، ری، اصفهان، یمن و حجاز شد.
سؤال: حسن بن زید چه نقشی در تاریخ تبرستان داشت؟
صالحطبری: مردم تبرستان از حسن بن زید، معروف به «داعی کبیر»، دعوت کردند تا به این منطقه بیاید. او در سال ۲۵۰ قمری وارد تبرستان شد و پس از گرفتن بیعت از مردم، موفق شد حکومت طاهریان را شکست داده و وارد آمل شود.
حسن بن زید از سادات حسنی و اهل مدینه بود که از حجاز به ری مهاجرت کرده بود. پس از ورود به تبرستان، او مردم را به پیروی از تعالیم شیعه و آموزههای اسلامی دعوت کرد. خطبههای او در نماز عید فطر و دعوت مردم به کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) از عوامل مهم جلب حمایت مردمی محسوب میشد.
سؤال: حکومت علویان تبرستان چه تأثیری در گسترش اسلام داشت؟
صالحطبری: حکومت علویان تبرستان نقش مهمی در تثبیت و گسترش اسلام در شمال ایران ایفا کرد. در واقع، علویان توانستند کاری را که خلفای عباسی با جنگ و درگیری نتوانسته بودند انجام دهند، با تعامل فرهنگی و نفوذ اجتماعی به پیش ببرند.
تشکیل دولت زیدیان تبرستان باعث شد مناطق ساحلی دریای خزر به یکی از مراکز مهم گسترش تشیع تبدیل شود. این حکومت حدود ۷۰ سال دوام داشت و توسط شش تن از سادات علوی اداره شد.
سؤال: روز مازندران چگونه تعیین شد؟
صالح طبری: روز ۱۴ آبان که مصادف با عید سعید فطر سال ۲۵۰ قمری و آغاز بیعت مردم تبرستان با حسن بن زید است، به عنوان «روز مازندران» نامگذاری شده است. این روز نمادی از پیوند تاریخ، هویت فرهنگی و دینی مردم منطقه محسوب میشود.
سؤال: در جمعبندی، اهمیت تاریخی این تحولات چیست؟
صالحطبری:تاریخ مازندران نشان میدهد که این منطقه نه تنها یک جغرافیای طبیعی، بلکه یک بستر مهم فرهنگی و مذهبی بوده است. پراکندگی سادات علوی و شکلگیری دولتهای محلی اسلامی در شمال ایران، زمینه نفوذ عمیقتر اسلام و شکلگیری هویت مذهبی و فرهنگی منطقه را فراهم کرد. امروز نیز روز مازندران یادآور این پیشینه تاریخی و هویتی ارزشمند است.
انتهای پیام/
- نویسنده: تسنیم
