کارشناس مسائل غرب آسیا معتقد است: ایران با موقعیت راهبردی خود قادر است جنگ آمریکا را به بحرانی جهانی بدل کند.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از همدان، در حالی که جنگ و تقابل جمهوری اسلامی ایران با آمریکای جنایتکار و رژیم کودککش صهیونیستی وارد سیزدهمین روز خود شده، ارزیابیها درباره توازن قدرت و پیامدهای این درگیری همچنان ادامه دارد. در همین میان برخی رسانههای غربی نیز به ابعاد کمتر گفتهشده این تقابل پرداختهاند. شبکه NBC در گزارشی به نقل از مقامات نظامی و اطلاعاتی آمریکا مدعی شده که برخلاف برخی روایتهای رسمی در واشنگتن، ایران نه تنها از نظر سیاسی فرو نپاشیده، بلکه با در اختیار داشتن مجموعهای از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی، نظامی و منطقهای میتواند چالشهای جدی برای آمریکا ایجاد کند؛ ظرفیتهایی که از آنها به عنوان «برگهای برنده ایران» یاد شده است.
در همین رابطه با جعفر قنادباشی کارشناس مسائل غرب آسیا درباره ماهیت این جنگ و مهمترین مؤلفههای قدرت ایران در این تقابل گفتوگویی تفصیلی انجام دادهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
تسنیم: همزمان با ادامه درگیریها، برخی رسانههای غربی به نقل از مقامات نظامی و اطلاعاتی آمریکا از «برگهای برنده ایران» در این جنگ سخن گفتهاند. از نگاه شما اساساً چرا چنین ارزیابیهایی در غرب مطرح شده و این تقابل چه ویژگیهایی دارد که آن را متفاوت از جنگهای قبلی آمریکا میکند؟
قنادباشی: اگر به تجربه جنگهایی که آمریکا در چند دهه گذشته در نقاط مختلف جهان داشته نگاه کنیم، میبینیم که اغلب این جنگها با کشورهایی بوده که از نظر ظرفیتهای جغرافیایی، اجتماعی و راهبردی در سطحی نبودند که بتوانند یک تقابل طولانی و پیچیده را مدیریت کنند. برای مثال در برخی از این جنگها آمریکا با کشورهایی مواجه بود که یا از نظر جمعیت و وسعت محدود بودند یا از نظر ساختار سیاسی و اجتماعی انسجام لازم را نداشتند.
اما در مورد ایران شرایط کاملاً متفاوت است. ایران کشوری با جمعیت قابل توجه، وسعت سرزمینی گسترده، تجربه تاریخی در مواجهه با تهدیدات خارجی و همچنین شبکهای از روابط منطقهای است. همین مجموعه عوامل باعث میشود که هرگونه تقابل نظامی با ایران صرفاً یک عملیات نظامی ساده نباشد، بلکه به سرعت به یک بحران چندلایه در سطح منطقه و حتی در سطح اقتصاد جهانی تبدیل شود. به همین دلیل است که حتی در برخی محافل امنیتی و اطلاعاتی آمریکا نیز این نگرانی مطرح شده که چنین جنگی میتواند پیامدهایی فراتر از محاسبات اولیه واشنگتن داشته باشد.
تسنیم: یکی از نکاتی که این روزها در محافل خبری شنیده میشود، مسئله تأثیر ایران بر مسیرهای حیاتی انرژی در جهان است؛ موضوعی که گاهی از آن به عنوان «شریان حیاتی اقتصاد جهانی» یاد میشود. این مسئله چه جایگاهی در معادلات چنین جنگی دارد؟
قنادباشی: مسئله انرژی یکی از مهمترین عوامل در معادلات ژئوپلیتیکی جهان است و منطقه خلیج فارس در این زمینه نقش بسیار حساسی دارد. بخش قابل توجهی از نفت و انرژی جهان از مسیرهای آبی این منطقه عبور میکند و طبیعی است که هرگونه تنش یا درگیری در این منطقه میتواند بلافاصله بر بازارهای جهانی انرژی تأثیر بگذارد.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در قلب این منطقه قرار دارد و همین مسئله به آن یک موقعیت راهبردی داده است. در واقع هرگونه بحران گسترده در این منطقه میتواند جریان انرژی را تحت تأثیر قرار دهد و این موضوع برای اقتصاد جهانی بسیار حساس است. به همین دلیل است که بسیاری از تحلیلگران معتقدند هرگونه درگیری گسترده با ایران میتواند پیامدهای اقتصادی بزرگی برای جهان داشته باشد؛ مسئلهای که حتی در محافل تصمیمگیری آمریکا نیز به عنوان یک نگرانی جدی مطرح میشود.
تسنیم: علاوه بر این موقعیت ژئوپلیتیکی، همانطور که شما هم اشاره کردید، ویژگیهای سرزمینی ایران نیز مطرح است، جغرافیای ایران چه تأثیری در معادلات یک جنگ دارد؟
قنادباشی: جغرافیای ایران یکی از مهمترین عناصر قدرت این کشور است. ایران کشوری پهناور با تنوع جغرافیایی بسیار گسترده است؛ از مناطق کوهستانی و ارتفاعات گرفته تا دشتهای وسیع و سواحل طولانی در جنوب. این ویژگی باعث میشود که هرگونه عملیات نظامی علیه ایران با پیچیدگیهای زیادی روبهرو شود.
در واقع وسعت سرزمینی ایران امکان دفاع در عمق را فراهم میکند. یعنی اگر در نقطهای درگیری شکل بگیرد، این مسئله لزوماً به معنای از دست رفتن توان دفاعی کشور نیست. علاوه بر این، شرایط جغرافیایی ایران امکان استفاده از تاکتیکهای متنوع دفاعی و حتی غافلگیرکننده را فراهم میکند.
همین مسئله باعث میشود که برنامهریزی برای یک عملیات نظامی گسترده علیه ایران بسیار دشوارتر از آن چیزی باشد که در برخی تحلیلهای ساده مطرح میشود.
تسنیم: در کنار این مؤلفهها، عامل جمعیت و ظرفیت انسانی نیز در جنگها بسیار مهم تلقی میشود. این عامل در مورد ایران چه اهمیتی دارد؟
قنادباشی: عامل انسانی در هر جنگی نقش تعیینکنندهای دارد. ایران کشوری با جمعیتی حدود ۹۰ میلیون نفر است که بخش بزرگی از آن را جوانان و نیروهای تحصیلکرده تشکیل میدهند. این مسئله از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست از نظر ظرفیت انسانی برای اداره کشور در شرایط بحرانی و دوم از نظر توانایی جامعه در حفظ انسجام در شرایط فشار.
علاوه بر این، جامعه ایران تجربههای مهمی را در دهههای گذشته پشت سر گذاشته است؛ از جنگ تحمیلی گرفته تا سالها تحریم و فشار اقتصادی. این تجربهها باعث شده سطحی از تابآوری اجتماعی در کشور شکل بگیرد. در بسیاری از موارد دیدهایم که جامعه ایران در شرایط فشار خارجی نوعی همبستگی و انسجام از خود نشان میدهد و همین مسئله در معادلات جنگی اهمیت بسیار زیادی دارد، نظیر اتفاقی که از ابتدای جنگ تحمیلی فعلی با حضور گسترده مردم در خیابانها شاهد آن هستیم.
تسنیم: در خصوص تجربه ایران در جنگهای نامتقارن هم بفرمایید این تجربه چه تأثیری در تقابل با یک قدرت نظامی مانند آمریکا دارد؟
قنادباشی: یکی از نکات مهم در این زمینه همین مسئله جنگهای نامتقارن است. در جنگهای کلاسیک، دو ارتش با ساختارهای نسبتاً مشابه در برابر یکدیگر قرار میگیرند، اما در جنگ نامتقارن شرایط متفاوت است. در این نوع جنگ، طرف مقابل تلاش میکند با استفاده از روشها و تاکتیکهایی عمل کند که بتواند هزینههای طرف قدرتمندتر را افزایش دهد.
ایران طی سالهای گذشته تجربه قابل توجهی در این حوزه به دست آورده است. بخشی از این تجربه به دوران دفاع مقدس بازمیگردد و بخشی دیگر در تحولات منطقهای سالهای اخیر شکل گرفته است. این تجربهها باعث شده ایران بتواند در شرایط پیچیده از روشهایی استفاده کند که لزوماً در چارچوب جنگهای کلاسیک قابل پیشبینی نیست.
تسنیم: در کنار این تجربهها، توانمندیهای نظامی و تسلیحاتی ایران نیز همواره مورد توجه بوده است، به ویژه در جنگ کنونی و درخشش مقتدرانه نیروهای مسلح؛ این مؤلفه چه نقشی در معادلات چنین جنگی دارد؟
قنادباشی: طبیعی است که در هر جنگی همه تواناییهای نظامی کشورها از قبل آشکار نمیشود و بخشی از آن در میدان نبرد مشخص میشود. ایران طی سالهای گذشته در حوزههای مختلف دفاعی پیشرفتهایی داشته است؛ از جمله در حوزه موشکی، پهپادی و برخی فناوریهای دفاعی دیگر.
آنچه در این میان اهمیت دارد این است که بسیاری از این توانمندیها برای طرف مقابل به طور کامل شناختهشده نیست. همین مسئله میتواند در شرایط جنگی عنصر غافلگیری ایجاد کند و محاسبات طرف مقابل را دچار اختلال کند. در بسیاری از جنگها دیدهایم که همین عامل غافلگیری میتواند نقش مهمی در تغییر معادلات داشته باشد.
تسنیم: در سالهای اخیر همچنین از مفهوم «عمق راهبردی» ایران در منطقه بسیار سخن گفته میشود. این مفهوم در شرایط جنگی چه تأثیری دارد؟
قنادباشی: وقتی از عمق راهبردی صحبت میکنیم، منظور شبکهای از روابط و پیوندهای سیاسی و امنیتی است که در سطح منطقه شکل گرفته است. ایران طی سالهای گذشته با مجموعهای از بازیگران منطقهای روابط و همکاریهایی داشته و همین مسئله باعث شده معادلات امنیتی منطقه به یکدیگر پیوند بخورد.
در چنین شرایطی اگر تنشی در منطقه شکل بگیرد، این مسئله صرفاً محدود به یک نقطه جغرافیایی نخواهد بود، بلکه ممکن است ابعاد گستردهتری پیدا کند و بازیگران مختلفی در آن درگیر شوند. همین موضوع در محاسبات راهبردی بسیار مهم است، زیرا میتواند دامنه و پیچیدگی هرگونه درگیری را افزایش دهد.
تسنیم: علاوه بر قدرت نظامی، مسئله «روایت» و مشروعیت سیاسی و اخلاقی نیز اهمیت دارد. این مسئله در مورد ایران و آمریکا چگونه قابل ارزیابی است؟
قنادباشی: بله، این نکته بسیار مهمی است. در بسیاری از جنگهای معاصر مشاهده کردهایم که صرف برتری نظامی به معنای پیروزی قطعی نیست. آنچه در کنار قدرت نظامی اهمیت پیدا میکند، مسئله مشروعیت و روایتی است که هر طرف از جنگ ارائه میدهد. افکار عمومی منطقه و حتی افکار عمومی جهانی تا حد زیادی تحت تأثیر همین روایتها قرار میگیرد.
در مورد ایران، جمهوری اسلامی خود را در جایگاه نیرویی معرفی میکند که در برابر سلطهطلبی و مداخلات خارجی ایستاده است. این روایت در بسیاری از کشورهای منطقه و حتی در میان افکار عمومی برخی جوامع دیگر نیز مخاطب پیدا کرده است.
در مقابل، ایالات متحده در طول دهههای گذشته در منطقه غرب آسیا با جنگها و مداخلات متعددی شناخته میشود که پیامدهای انسانی و سیاسی گستردهای داشته است.
به همین دلیل در بسیاری از موارد، افکار عمومی منطقه آمریکا را به عنوان نیرویی مداخلهگر تلقی میکند، در حالی که ایران تلاش میکند خود را به عنوان کشوری معرفی کند که از استقلال کشورها و مقابله با سلطه خارجی حمایت میکند. این تفاوت در روایت میتواند در شرایط جنگی اهمیت پیدا کند.
تسنیم: در کنار همه این عوامل، در برخی تحلیلها به مسئله جنگ اطلاعاتی و تلاش برای نفوذ در داخل کشورها نیز اشاره میشود. این موضوع تا چه اندازه میتواند در چنین تقابلی اهمیت داشته باشد؟
قنادباشی: در دنیای امروز جنگها فقط در میدانهای کلاسیک نظامی رخ نمیدهند. یکی از ابعاد مهم تقابلها، حوزه اطلاعاتی و امنیتی است. کشورها تلاش میکنند از طریق شبکههای اطلاعاتی، عملیات نفوذ یا ایجاد اختلال در فضای داخلی کشور مقابل، شرایط را برای فشار بیشتر فراهم کنند.
طبیعی است که در مورد ایران نیز چنین تلاشهایی وجود داشته باشد. در طول سالهای گذشته بارها دیدهایم که دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی کشور از شناسایی و خنثیسازی شبکههایی خبر دادهاند که با هدف جمعآوری اطلاعات یا ایجاد ناامنی فعالیت میکردند. این مسئله در شرایط جنگی اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا طرف مقابل تلاش میکند از هر ابزاری برای افزایش فشار استفاده کند.
در مقابل، تجربه سالهای گذشته نشان داده که ساختارهای امنیتی و اطلاعاتی ایران در این حوزه نیز تجربه قابل توجهی به دست آوردهاند و توانستهاند در بسیاری از موارد چنین تهدیدهایی را شناسایی و خنثی کنند.
تسنیم: امروز علاوه بر میدان نظامی، حوزههایی مانند رسانه و فضای سایبری نیز به میدان رقابت میان کشورها تبدیل شدهاند.
قنادباشی: بله؛ در دنیای امروز جنگها فقط در میدان نظامی رخ نمیدهند. بخش مهمی از تقابلها در حوزه رسانه، افکار عمومی و فضای سایبری جریان دارد. در این حوزهها تلاش میشود روایتها شکل داده شود و افکار عمومی تحت تأثیر قرار گیرد.
از سوی دیگر حوزه سایبری نیز به یکی از عرصههای مهم رقابت میان کشورها تبدیل شده است. کشورها تلاش میکنند هم توان دفاعی خود را در این حوزه افزایش دهند و هم در برابر تهدیدهای سایبری از زیرساختهای خود محافظت کنند.
تسنیم: با توجه به همه این مؤلفهها، اگر بخواهیم جمعبندی کنیم، مجموعه این عوامل چه تصویری از توازن قدرت در این جنگ ارائه میدهد؟
قنادباشی: اگر همه این عوامل را در کنار هم قرار دهیم، متوجه میشویم که معادله بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که گاهی در برخی تحلیلهای ساده مطرح میشود. ایران علاوه بر توان نظامی، از مجموعهای از ظرفیتهای جغرافیایی، انسانی، اقتصادی و منطقهای برخوردار است که هرکدام میتوانند در شرایط خاص به یک عامل تأثیرگذار تبدیل شوند.
به همین دلیل است که بسیاری از تحلیلگران معتقدند هرگونه درگیری گسترده با ایران برای طرف مقابل با هزینههای سنگین و پیامدهای غیرقابل پیشبینی همراه خواهد بود. همین مسئله باعث شده حتی در برخی گزارشهای رسانهای و ارزیابیهای امنیتی در غرب نیز از «برگهای برنده ایران» در این تقابل سخن گفته شود.
مصاحبه از سمیرا گمار
انتهای پیام/
- نویسنده: تسنیم
