اکوایران: بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران در جریان درگیریهای اخیر با آمریکا و اسرائیل، تنها یک عملیات نظامی بی اهمیت نبوده بلکه آغاز گر یک شوک عظیم به ساختار بازار جهانی انرژی بود که در نهایت روسیه از این فرصت برای تثبیت جایگاه خود در این بازار بهره برد.
با شروع جنگ ایران اقدام به بستن تنگه هرمز در واکنش به حملات هماهنگ فوریه آمریکا و اسرائیل به ایران در سال ۲۰۲۶ کرد، این تنگه که مسیر تردد حدود ۲۰ درصد از نفت مصرفی جهان است؛ بلافاصله پس از مسدود شدن منجر به جهش تاریخی قیمت نفت و ایجاد هرجومرج در زنجیره تأمین انرژی شد. اما در میان این آشفتگی، روسیه بیش از همه از این آب گلآلود ماهی گرفته است.
در حالی که مصرفکنندگان جهانی با تورم ناشی از افزایش قیمت حاملهای انرژی دستوپنجه نرم میکنند، کرملین با اتکا به یک ابزار استراتژیک به نام نفت اورال (Urals) در حال ثبت رکوردهای جدیدی از درآمدهای صادراتی است. برای درک عمق این سوداگری ژئوپلیتیکی، لازم است ابتدا بدانیم نفت اورال چیست و چرا بحران خاورمیانه به طور مستقیم به نفع آن تمام میشود.
نفت اورال؛ ستون فقرات صادرات روسیه
نفت اورال یکی از شاخصهای اصلی نفت صادراتی روسیه و یکی از مهمترین سبدهای نفتی در بازارهای جهانی است. این نفت در واقع یک “مخلوط” (Blend) محسوب میشود که از ترکیب نفت سنگین و اسیدی (ترش) منطقه اورال با نفت سبک کمگوگرد سیبری غربی به دست میآید تا به یک کیفیت استاندارد برای صادرات برسد. نام آن از رشتهکوههای اورال گرفته شده است؛ منطقهای که مرز سنتی بین اروپا و آسیا در روسیه محسوب میشود و بخش بزرگی از تولیدات اولیه از مخازن این منطقه تأمین میگردد.
از نظر مشخصات فنی، نفت اورال در دسته نفتهای “متوسط و ترش” (Medium Sour) قرار میگیرد. این بدان معناست که از نظر غلظت و میزان گوگرد، نسبت به شاخصهای جهانی کیفیت پایینتری دارد. تفاوت اصلی اورال با دو شاخص معروف جهانی یعنی وست تگزاس اینترمدیت (WTI) و برنت (Brent) دقیقاً در همین دو فاکتور کلیدی خلاصه میشود.
همین کیفیت پایینتر باعث میشود تصفیه آن هزینه بیشتری برای پالایشگاهها داشته باشد و بهطور سنتی این نفت با تخفیفی نسبت به نفت برنت معامله شود. اما جنگ در خاورمیانه، این قاعده سنتی را به هم ریخته است و روسیه اینجاست که دست بالا رو داشته و تخفیفات رو از سطوح بالای ۱۵ درصد حتی به زیر ۶ درصد هم کاهش داده اند.
تغییر جغرافیای خریداران؛ از اروپا به آسیا
ساختار خریداران نفت اورال طی سالهای اخیر دستخوش تغییرات اساسی شده است. پیش از جنگ اوکراین، اروپا بزرگترین مشتری این نفت به شمار میرفت، اما اکنون نقشه جریان انرژی به طور کامل تغییر کرده است. چین و هند در حال حاضر بزرگترین خریداران اورال هستند؛ هند که سهم ناچیزی از این نفت داشت، اکنون بیش از ۴۰ درصد صادرات دریایی روسیه را جذب میکند. ترکیه نیز به عنوان یک هاب منطقهای همچنان حجم بالایی از این نفت را دریافت میکند.
در کنار اینها، برخی پالایشگاههای خاورمیانه نیز برای مصرف داخلی خود نفت ارزان روسیه را خریداری میکنند تا نفت باکیفیت خود را با قیمت بالاتر به بازارهای جهانی صادر نمایند. این انعطافپذیری در مسیرهای صادراتی، امروز به برگ برنده روسیه تبدیل شده است.
مکانیزم سودآوری روسیه از جنگ ایران و آمریکا _ اسرائیل
یکی از جالبترین وجوه تحلیل اقتصادی نفت اورال، تأثیرپذیری آن از تنشهای ژئوپلیتیک در خاورمیانه است. شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد که درگیری میان ایران، اسرائیل و آمریکا منجر به افزایش قیمت نفت روسیه شود، اما منطق اقتصادی این پدیده روشن است. این مکانیزم از سه کانال اصلی عمل میکند:
۱- اثر جایگزینی با نفت ایران
نفت ایران از نظر مشخصات فنی شباهت زیادی به نفت اورال دارد و هر دو در دسته نفتهای متوسط و ترش قرار میگیرند. در صورت بروز اختلال در صادرات ایران به دلیل تشدید درگیریها یا بسته شدن تنگه هرمز، پالایشگاههای آسیایی به ویژه چین و هند برای جایگزینی سهمیه خود به سمت نفت اورال هجوم میبرند. این افزایش تقاضا به طور مستقیم قیمت اورال را بالا میبرد و حتی در مواردی فاصله قیمتی آن با برنت را به حداقل میرساند.
۲- حق بیمه امنیت مسیر
دومین عامل به امنیت مسیرهای دریایی بازمیگردد. در شرایطی که ناامنی در تنگه هرمز افزایش مییابد، دسترسی به نفت منطقه خلیج فارس با ریسک بالای حملات یا توقیف مواجه میشود. نفت اورال که از بنادر دریای سیاه (نووروسیسک) و دریای بالتیک (پریمورسک) بارگیری میشود، مسیری جایگزین و نسبتاً امنتر تلقی میگردد. به همین دلیل، خریداران حاضرند یک “حق بیمه ریسک” اضافی برای تضمین دریافت محمولههای روسیه بپردازند. در همین راستا نیز تخفیفات نفتی که روسیه برای خریداران خود در نظر میگرفته کاهش یافته و بدین ترتیب منجر به سودآوری هرچه بیشتر روسیه می¬شود.
نفت، کارت برنده روسیه
بسته شدن تنگه هرمز و افزایش قیمت نفت، هرچند برای اقتصاد جهانی یک فاجعه است، اما برای روسیه یک “فرصت طلایی” محسوب میشود. مسکو که از ۲۰۲۲ تحت شدیدترین تحریمهای نفتی تاریخ قرار داشت، اکنون با استفاده از مزیت نسبی نفت اورال و تغییر مسیر صادرات به شرق، نه تنها سهم خود را در بازار حفظ کرده، بلکه با بهرهگیری از حق بیمه ریسک ناشی از جنگ ایران، درآمدهای صادراتی خود را به حداکثر رسانده است.
این مکانیزمها در کنار یکدیگر نشان میدهند که چگونه تنش در خلیج فارس به طور غیرمستقیم اما با مشدد، میتواند جایگاه و قیمت نفت اورال را در بازارهای جهانی ارتقا بخشد. در حالی که آمریکا و متحدانش درگیر یک جنگ فرسایشی در یکی از حیاتیترین آبراههای جهان هستند، کرملین در پشت صحنه، با کمترین هزینه ممکن، بزرگترین سود را از این بحران میبرد.
- نویسنده: اکوایران
