مرغ تاریخ‌گذشته چگونه دوباره راهی سفره مردم می‌شود؟

به گزارش خبرنگار تسنیم از زنجان، دامپزشکی در ساختار سلامت عمومی جوامع، نقشی فراتر از یک تخصص بالینی ایفا می‌کند و به‌مثابه نخستین خط دفاعی در صیانت از بهداشت عمومی شناخته می‌شود. بسیاری از مخاطراتی که سلامت جامعه انسانی را تهدید می‌کند، ریشه در تعاملات میان انسان و دنیای حیوانات دارد و اینجاست که نقش نظارتی و پیشگیرانه دامپزشکی، به‌صورت نامرئی اما حیاتی، امنیت را به ارمغان می‌آورد.

مفهوم «سلامت واحد» ، پیوند ناگسستنی میان بهداشت دام، انسان و محیط‌زیست را تبیین می‌کند. از آنجایی که بخش قابل‌توجهی از عوامل بیماری‌زای مشترک، پتانسیل انتقال از حیوان به انسان را دارند، اقدامات دامپزشکی تنها محدود به درمان حیوانات نیست؛ بلکه یک سپر حفاظتی جامع است که از وقوع اپیدمی‌های خطرناک در جوامع انسانی جلوگیری کرده و ثبات بهداشتی منطقه را تضمین می‌کند.

حوزه دامپزشکی ستون فقرات امنیت غذایی هر کشوری محسوب می‌شود. حفاظت از سرمایه‌های دامی به‌عنوان بخش بزرگی از ثروت ملی، به معنای تأمین پایدار اقلام پروتئینی و مدیریت نوسانات بازار کالاهای اساسی است. هرگونه آسیب به سلامت دام، نه تنها معیشت بهره‌برداران و فعالان این حوزه را با بحران مواجه می‌سازد، بلکه زنجیره تأمین غذایی آحاد مردم را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

با پیچیده‌تر شدن تعاملات جهانی، افزایش سرعت جابه‌جایی دام و فرآورده‌های مرتبط، و همچنین تغییرات اقلیمی که بستر ظهور عوامل بیماری‌زای نوپدید را فراهم می‌آورد، دامپزشکی نوین نیازمند ابزارهای فناورانه، پایش‌های دیجیتال و سیستم‌های نظارتی هوشمند است. این رویکرد پیش‌دستانه باعث می‌شود تا به جای واکنش‌های انفعالی پس از شیوع بیماری، با رصد دقیق و مدیریت داده‌محور، از ورود بحران به چرخه تولید جلوگیری شود.

درک جایگاه دامپزشکی به عنوان دیده‌بان سلامت جامعه، نیازمند آگاهی‌بخشی عمومی است. اعتماد به شبکه بهداشتی نظارتی و درک این واقعیت که سلامت گوشت و لبنیات مصرفی، حاصل نظارت‌های شبانه‌روزی و پرخطر فعالان این عرصه است، می‌تواند تعامل مردم با این نهاد را تقویت کرده و ضریب سلامت عمومی را در سطح کلان افزایش دهد.

دامپزشکی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی تأمین سلامت و امنیت غذایی جامعه، نقشی حیاتی در صیانت از سرمایه‌های دامی و پیشگیری از بیماری‌های مشترک بین انسان و دام بر عهده دارد. با توجه به فرا رسیدن هفته دامپزشکی، برای بررسی ابعاد مختلف خدمات، چالش‌ها و اقدامات این اداره‌کل، گفت‌وگویی مشروح با دکتر علی اشرفی، مدیرکل دامپزشکی استان زنجان انجام داده‌ایم که مشروح آن در ادامه می‌آید:

تسنیم: در خصوص جایگاه و وظایف اصلی سازمان دامپزشکی کشور و استان توضیح دهید.

اشرفی: بنده هم ضمن تبریک هفته ملی دامپزشکی به تمامی همکاران خدوم در بخش‌های دولتی و خصوصی و فعالان این عرصه، از حضور شما تشکر می‌کنم. دامپزشکی یک سازمان کاملاً تخصصی است که مهم‌ترین رسالت آن تأمین و ارتقای «امنیت غذایی» جامعه است. وظایف ما در چند حوزه کلیدی خلاصه می‌شود؛ از جمله پیشگیری و کنترل بیماری‌های دامی، بیماری‌های طیور، آبزیان و سایر گونه‌ها. در تعریف دامپزشکی، تمامی دام‌های سبک و سنگین، طیور، آبزیان، زنبور عسل، کرم ابریشم و حتی حیوانات خانگی زیرمجموعه دام محسوب می‌شوند و رصد، پایش و صیانت از سلامت آن‌ها در تمامی مراحل از تولد تا رسیدن به سفره مردم بر عهده این مجموعه است.

تسنیم: در حوزه پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های واگیر دامی، چه اقدامات شاخصی طی شش ماهه نخست سال جاری انجام شده است؟

اشرفی: مجموعه دامپزشکی احتمالاً تنها نهادی است که اکیپ‌های عملیاتی‌اش حوالی ساعت چهار و پنج صبح عازم روستاها و دامداری‌ها می‌شوند و از دامداران خواهش می‌کنند تا دام‌های خود را واکسینه کنند. در شش ماهه امسال، حدود دو میلیون دوز واکسن برای پیشگیری از بیماری‌های واگیر همچون شاربن (سیاه‌زخم)، تب برفکی، آبله، لمپی‌اسکین و پی‌پی‌آر (PPR) مصرف و عملکرد ثبت شده است. سال گذشته کشور درگیر چالش تب برفکی شد، اما خوشبختانه با تلاش شبانه‌روزی همکاران، پشتیبانی استانداری، سازمان جهاد کشاورزی، مدیریت بحران، پدافند غیرعامل و همکاری بسیار خوب نیروی انتظامی، استان زنجان جزو آخرین استان‌هایی بود که درگیر شد و توانستیم بیماری را به بهترین شکل کنترل کنیم. از این طریق از سرمایه دامی استان و تولیدات پروتئینی ارزشمند معادل ۲۶ همت (هزار میلیارد تومان) در بخش گوشت قرمز و شیر حراست و صیانت کردیم.

تسنیم: وضعیت بیماری‌های مشترک بین انسان و دام (زونوز) در استان چگونه است و چه نظارت‌هایی در این خصوص صورت می‌گیرد؟

اشرفی: ما بیش از ۸۰۰ بیماری مشترک بین انسان و دام داریم و حدود ۴۹ درصد عوامل بیماری‌زا قابل انتقال از حیوان به انسان هستند. مهم‌ترین این بیماری‌ها شامل هاری، بروسلوز (تب مالت) و تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو است که به صورت روزانه و حتی ساعتی رصد و پایش می‌شوند. هرگونه گزارشی از سوی بخش دولتی یا خصوصی به سرعت پیگیری می‌شود. در خصوص بیماری مشمشک نیز تست‌ها و اقدامات قرنطینه‌ای و در صورت نیاز کشتار انجام می‌شود. در زمینه بیماری هاری نیز امسال دو سه مورد تلفات در گوساله‌ها داشتیم که ناشی از گزیدگی توسط گوشتخواران وحشی (عمدتاً روباه) بود که به سرعت با واکسیناسیون و اقدامات پیشگیرانه در منطقه کنترل شد.

تسنیم: یکی از دغدغه‌های شهروندان، چرخه نظارت بر تولید، حمل‌ونقل و عرضه فرآورده‌های خام دامی است. دامپزشکی چگونه این زنجیره را کنترل می‌کند؟

اشرفی: اداره نظارت بر بهداشت عمومی و مواد غذایی ما تمامی مراحل تولید، توزیع، حمل‌ونقل و نگهداری را رصد می‌کند. تولید در گاوداری‌ها و مرغداری‌ها تحت نظارت است. برای حمل‌ونقل، مرغ یا دام زنده حتماً باید با مجوز و تأیید بهداشتی دامپزشک مسئول واحد خارج شود. در کشتارگاه‌ها نیز دکتر دامپزشک و ناظران بهداشتی حضور دارند. کشتارگاه‌های طیور ما شبانه (از ساعت ۸ شب تا صبح) فعالند تا مرغ تازه صبحگاهی به دست قصابی‌ها برسد. من معتقدم دامپزشکی تنها ارگانی است که عملکردش روزانه جلوی چشم مردم قرار دارد، چون محصول نهایی هر روز در سطح عرضه است. توصیه مؤکد من به شهروندان این است که فرآورده‌های خام دامی را صرفاً از مراکز مجاز تحت نظارت دامپزشکی تهیه کنند.

تسنیم: برخورد دامپزشکی با کشتارهای غیرمجاز و خارج از شبکه به چه صورت است؟

اشرفی: به جز ایام و مراسم خاصی که قانون و شرع مجاز دانسته است (مانند ذبح دام در روز عید قربان یا مکان‌های مشخص‌شده در محرم و صفر همچون سبزه‌میدان برای حسینیه اعظم)، هیچ‌کس حق ندارد خارج از کشتارگاه اقدام به ذبح و عرضه دام کند. متأسفانه برخی افراد در منازل یا مراسم عروسی دست به کشتار غیرمجاز می‌زنند که این موارد رصد شده و متخلفان به مراجع قضایی معرفی می‌شوند. با این حال، برای رفاه حال شهروندان در مناسبت‌های مذهبی و ملی مانند تاسوعا، عاشورا، عید قربان و نوروز، همکاران ما در ادارات دامپزشکی مستقر هستند و حتی پیش از کشتار و پس از آن آماده ارائه خدمات بازرسی رایگان به شهروندان عزیز می‌باشند تا با خیال راحت از سلامت گوشت استفاده کنند. در همین راستا، تنها در شش ماهه نخست امسال، ۱۰ هزار و ۸۳۰ مورد بازدید بهداشتی فقط از مراکز عرضه استان (قصابی‌ها، مرغ‌فروشی‌ها و…) انجام گرفته است.

تسنیم: در شش ماهه گذشته چند پرونده تخلف به مراجع قضایی ارجاع شده و عمده این تخلفات در چه حوزه‌ای بوده است؟

اشرفی: بازرسان ما به صورت مستمر مراکز عرضه و فروش فرآورده‌های خام دامی را رصد می‌کنند و در صورت مشاهده هرگونه تخلف بهداشتی، ضمن تنظیم صورت‌جلسه، پرونده جهت سیر مراحل قانونی به دستگاه قضا ارجاع می‌شود. در همین راستا، در شش ماهه نخست امسال ۱۱۵ پرونده تخلف تشکیل و به مراجع قضایی ارسال شده است. عمده تخلفات مربوط به قطعه‌بندی غیرمجاز مرغ است؛ چرا که برخی واحدهای صنفی بدون داشتن مجوز و پروانه بهداشتی، اقدام به قطعه‌بندی و حتی طعم‌دار کردن (مرینیت) مرغ می‌کنند که این کار غیرقانونی است. در استان زنجان تنها ۲۱ واحد دارای مجوز قطعه‌بندی هستند که تحت نظارت مسئول فنی بهداشتی فعالیت می‌کنند. مشکل اینجاست که در واحدهای غیرمجاز، هویت و شناسنامه محصول از بین می‌رود و ممکن است مرغ تاریخ گذشته که قابلیت عرضه نداشته، پس از قطعه‌بندی و طعم‌دار شدن به مشتری فروخته شود که این موضوع خط قرمز دامپزشکی است.

تسنیم: تعامل دامداران با دامپزشکی برای انجام واکسیناسیون و اقدامات پیشگیرانه چگونه است و آیا در صورت مقاومت دامدار، برخورد قانونی انجام می‌شود؟

اشرفی: اطلاع‌رسانی صحیح به دامداران رکن اصلی موفقیت ماست و خوشبختانه با توجه به افزایش قیمت دام زنده، خودِ دامداران نسبت به سلامت دام‌هایشان حساس‌تر از ما شده‌اند. با این حال، در برخی موارد با مقاومت‌هایی مواجه می‌شویم که با استفاده از ظرفیت بخشداری‌ها و دهیاری‌ها نسبت به توجیه دامداران اقدام می‌کنیم. با این وجود، در مواردی که بحث امنیت عمومی مطرح است، مانند بیماری‌های واگیردار خطرناک یا بیماری‌های مشترک (نظیر هاری) که می‌تواند کل استان را درگیر کند، دامپزشکی به صورت قاطع وارد عمل می‌شود.ما بر اساس قانون، اختیار کامل داریم که برای جلوگیری از انتشار بیماری، حتی حکم قضایی بگیریم، دام‌های آلوده را معدوم کنیم و یا از تردد دامی که سلامت آن محرز نیست (مانند اقدام برخی چوب‌داران برای جابه‌جایی دام بدون مجوز) جلوگیری کنیم. این اقدامات صرفاً برای حفاظت از بیت‌المال و سرمایه دامی کشور است.

تسنیم: نحوه نظارت بر میادین خرید و فروش دام چگونه است و آیا امکان تعطیلی این مراکز وجود دارد؟

اشرفی: در تمامی میادین احشام، مسئولان فنی دامپزشکی مستقر هستند. هر دامی که دارای علائم بیماری باشد در محل قرنطینه شده و اقدامات لازم انجام می‌شود. در مواقعی که بیماری‌های واگیردار مثل تب برفکی شیوع پیدا می‌کند، ما برای حفظ امنیت غذایی و جلوگیری از انتشار ویروس، بدون تعلل برخورد می‌کنیم. به عنوان مثال، در زمان شیوع بیماری تب برفکی، ما میدان دام را به مدت دو تا سه هفته تعطیل کردیم. دامپزشکی در موارد مرتبط با سلامت عمومی هیچ تعارفی ندارد و می‌تواند حتی کشتارگاه‌ها یا واحدهای تولیدی متخلف را پلمب کند.

تسنیم: آیا برای پوشش دادن به حجم بالای جمعیت دامی استان با کمبود نیرو مواجه هستید؟

اشرفی: کمبود نیرو و تجهیزات در اکثر ارگان‌ها وجود دارد و این موضوع قابل کتمان نیست. استان زنجان حدود یک میلیون و دویست هزار رأس دام سبک و سنگین دارد که پوشش کامل این حجم با نیروی دولتی امکان‌پذیر نیست. راهبرد ما برای حل این چالش، «برون‌سپاری» فعالیت‌ها به بخش خصوصی است. دولت هزینه این خدمات را پرداخت می‌کند و ما با انعقاد قرارداد، از ظرفیت دامپزشکان و کارشناسان بخش خصوصی برای واکسیناسیون استفاده می‌کنیم. بخش اعظم واکسن‌های دامی به صورت رایگان برای دامدار تزریق می‌شود، اما هزینه آن از سوی حاکمیت برای حفظ امنیت غذایی و سلامت عمومی پرداخت می‌شود که این سرمایه‌گذاری برای آینده کشور ضروری است.

انتهای پیام/