دههها از کوچ ساکنان آشوراده میگذرد و این جزیره هنوز درکشمکش بین ملاحظات زیست محیطی وتوسعه اقتصادی مانده است.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از گرگان، جزیره آشوراده در استان گلستان، تنها جزیره طبیعی ایرانی در دریای خزر، با مساحت حدود ۸۰۰ هکتار در فاصله کوتاهی از بندر ترکمن و در همسایگی شبهجزیره میانکاله واقع شده است. این جزیره که روزگاری محل زندگی بیش از هزار نفر بود، اکنون خالی از سکنه است و سرنوشت آن به یکی از پرچالشترین پروندههای محیط زیستی و حقوقی منطقه تبدیل شده است.
پیش از شکلگیری سکونت دائمی، آشوراده پناهگاهی فصلی برای چادرنشینان و ماهیگیران ترکمن بود. نام «آشوراده» برگرفته از عبارت ترکمنی «مال آشیر» (رساندن دام) است که اشاره به چرای دام در این جزیره دارد.
در سال ۱۸۳۷ میلادی، نیروهای روسیه جزیره را اشغال کردند و برای چندین دهه یک پایگاه نظامی، ایستگاه قرنطینه و تأسیسات لجستیکی در آن برپا کردند. آثار این دوره، از جمله «قلعه روسها»، هنوز در جزیره باقی است.
پس از خروج روسها، سکونت غیرنظامی در آشوراده رونق گرفت. در دهههای ۱۳۴۰ تا ۱۳۷۰ شمسی، روستای آشوراده با داشتن مدرسه، مسجد، مغازه و پاسگاه ژاندارمری، جمعیتی بالغ بر ۱۱۰۰ نفر را در خود جای داده بود. اقتصاد جزیره بر پایه ماهیگیری (به ویژه صید خاویار)، دامداری و کشاورزی محدود استوار بود.
در دهه ۱۳۷۰ خورشیدی، سطح آب دریای خزر به طور بیسابقهای افزایش یافت. این پدیده که ناشی از تغییرات اقلیمی و نوسانات طبیعی دریاست، زمینهای مسکونی و کشاورزی جزیره را زیر آب برد. آب شور دریا خاک را شور کرد، پوشش گیاهی از بین رفت و خانههای گلی و چوبی غیرقابل سکونت شدند.
ساکنان آشوراده که نسلها در جزیره زیسته بودند، ناچار به ترک خانههای خود شدند. این کوچ، اجباری و بدون برنامهریزی از پیش تعیینشده صورت گرفت. بیشتر آنها در شهرها و روستاهای اطراف از جمله بندر ترکمن، گمیشان و گرگان اسکان یافتند، اما همچنان خود را ساکنان اصلی جزیره میدانند.
جزیره آشوراده از نظر محیط زیستی ارزش استثنایی دارد. این جزیره در سال ۱۹۷۵ در فهرست ذخیرهگاههای زیستکره یونسکو ثبت شد و بخشی از تالاب بینالمللی میانکاله (ثبتشده در کنوانسیون رامسر) است.
تنوع زیستی جزیره شامل گونههای شاخصی است. پستانداران مانند روباه، شغال، گراز وحشی و گلههایی از اسبهای وحشی- پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو، پلیکان، قو، اردک و انواع پرندگان شکاری و گونههای در معرض خطر مانند فک خزری– کوچکترین گونه فک جهان – که جمعیت آن به شدت کاهش یافته و یکی از آخرین پناهگاههای آن در آبهای اطراف آشوراده است.
از اواسط دهه ۱۳۹۰، بحث احیای جزیره از طریق طرح اکوتوریسم و طبیعتگردی در دستور کار دولتها قرار گرفته است. طرح پیشنهادی شامل احداث سازههای سبک گردشگری در عرصهای به مساحت ۲۲ هکتار، همراه با سازههای سنگین پشتیبان در ساحل بندر ترکمن است.
اما این طرح مانند همه طرحهای دیگری که در این دو سه دهه مطرح شد، همچنان محل مناقشه است. برخی از مخالفان این طرح ساکنان سابق جزیره هستند. آنها معتقدند احیای گردشگری به نفع سرمایهگذاران بیرونی است و حقوق آنها را نادیده میگیرد. خواسته اصلی آنها بازگشت به خانههای خود یا واگذاری زمین در جزیره برای سکونت است.
گروه دوم بخشی از فعالان محیط زیست هستند. آنها مدعیاند که نگران آسیب به اکوسیستم شکننده جزیره، مزاحمت برای فک خزری و پرندگان مهاجر هستند. در همین رابطه شورای عالی محیط زیست نیز شرط تصویب طرح را حذف اقامتگاههای دائمی و تمرکز بر سازههای موقت و کاملاً برگشتپذیر اعلام کرده است.
موافقان طرح (از جمله بخشی از مسئولان استانی و سرمایهگذاران) استدلال میکنند که توسعه گردشگری میتواند اشتغالزایی کند، اقتصاد منطقه را رونق بخشد و از طریق درآمدهای حفاظتی، به صیانت از جزیره کمک کند.
با وجود همه کشمکشها و وعده و وعیدها درباره تبدیل آشوراده به دالان توسعه گلستان تا امروز، اقدامات محدودی در جزیره انجام شده است. مرمت بخشی از قلعه روسها، بازسازی اردوگاه دانشآموزی (با کاربری موقت) و اجرای بخشی از طرح هادی در محدوده روستای سابق در این جزیره از جمله اقدامات انجام شده بوده است.
اما این اقدامات برای احیای جزیره کافی نبوده و نتوانسته است گردشگران یا ساکنان را به آشوراده بازگرداند. بوروکراسی اداری، پیچیدگیهای حقوقی ناشی از چندمرجعی بودن مدیریت جزیره (محیط زیست، میراث فرهنگی، منابع طبیعی، استانداری) و نبود اراده سیاسی واحد، پیشرفت طرحها را متوقف کرده است.
آشوراده امروز در نقطه عطفی قرار دارد: از یک سو، ظرفیت بالای آن برای تبدیل شدن به قطب اکوتوریسم در شمال ایران با حفظ ارزشهای محیط زیستی وجود دارد. از سوی دیگر، عدم توجه به حقوق ساکنان سابق و ضعف نظارت بر طرحهای توسعهای میتواند به بحرانی مشابه تصرفهای غیرمجاز در مناطق حفاظتشده منجر شود.
کارشناسان معتقدند راه حل پایدار، تدوین «طرح جامع مدیریت یکپارچه» با مشارکت همه ذینفعان (ساکنان سابق، محیط زیست، گردشگری، دستگاههای اجرایی) و تصویب در شورای عالی محیط زیست است. تا آن زمان، آشوراده همچنان در هالهای از ابهام باقی خواهد ماند؛ جزیرهای با خاطرهای زنده و آیندهای مبهم.
حالا اما خبرهایی از گرهگشایی از طرح طبیعتگردی جزیره آشوراده به گوش میرسد. فریدون فعالی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گلستان در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری تسنیم در گرگان از سرمایهگذاری ۳ هزار میلیارد تومانی در این جزیره خبر داده است.
فعالی از امضای تفاهمنامه سرمایهگذاری در منطقه آشوراده و بندر ترکمن خبر داد و آن را یکی از اتفاقات خوب در حال رقمخوردن در استان توصیف کرده و گفته ضابطهای که سازمان حفاظت محیط زیست طراحی کرده در نقشهها و پلاناای مشخصی تدوین شده است.
به گفته او براساس این طرح، قرار است سازههای سبک در عرصهای به مساحت ۲۲ هکتار در خود جزیره آشوراده احداث شود و سازههای سنگین نیز به عنوان پشتیبان در بندر ترکمن جانمایی خواهد شد.
فعالی با اشاره به استقبال سرمایهگذاران از حضور و سرمایهگذاری در آشوراده گفته که پیشبینی حجم سرمایهگذاری در این طرح ۳ هزار میلیارد تومان است.
او با تاکید بر اهلیت سنجی سرمایهگذار این طرح گفته که در صورت واگذاری عرصه از یک هفته بعد تجهیز کارگاه و اقدامات اجرایی آن انجام میشود. اهلیت سرمایهگذاری، توانمندی و آوردن منابع از همان ابتدا مهم است، نه اینکه اول به فکر تسهیلات بانکی باشد و این سرمایهگذاران چنین شرایطی دارند و امیدواریم تلاشها برای توسعه گردشگری آشوراده به سرانجام برسد.
انتهای پیام/
- نویسنده: تسنیم
