رهاسازی زباله طبیعت را تهدید میکند و تفکیک پسماند، راهکار کاهش این آسیب است.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از شهرکرد، پسماند در طبیعت فقط چند بطری پلاستیکی، کیسه زباله یا ظرف یکبارمصرف رهاشده در گوشهای از جنگل و دشت نیست پشت همین تصویر ساده، مسئلهای بزرگتر درباره سلامت محیطزیست، کیفیت منابع آب و خاک و حتی زندگی انسان و حیاتوحش قرار دارد.
گزارش «چشمانداز جهانی مدیریت پسماند ۲۰۲۴» برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد نشان میدهد که تولید پسماند شهری در جهان در حال افزایش است و اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، حجم آن تا سال ۲۰۵۰ رشد قابل توجهی خواهد داشت. این گزارش تأکید میکند که هزینه پسماند فقط به جمعآوری و دفن آن محدود نمیشود و پیامدهای آلودگی، آسیبهای بهداشتی و زیستمحیطی نیز باید در نظر گرفته شود.
این مسئله در مناطق طبیعی و گردشگری اهمیت بیشتری پیدا میکند. زبالهای که در حاشیه یک رودخانه، چشمه، جنگل یا منطقه گردشگری رها میشودلزوماً همانجا باقی نمیماند و میتواند بر اثر رواناب، جریان آب یا عوامل طبیعی جابهجا شود. سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید دارد که مدیریت نامناسب پسماند میتواند موجب آلودگی آب، خاک و هوا شود و تجمع زباله و اختلال در جمعآوری آن، در شرایطی میتواند پیامدهای بهداشتی دیگری نیز به همراه داشته باشد.
در میان انواع پسماند، پلاستیکها نگرانی ویژهای ایجاد میکنند. بسیاری از محصولات پلاستیکی یکبارمصرف پس از چند دقیقه استفاده، برای مدت بسیار طولانی در محیط باقی میمانند و بهتدریج بر اثر عوامل طبیعی به قطعات کوچکتر تبدیل میشوند.
از طرف دیگر، صنعت گردشگری نیز به دلیل افزایش مصرف مواد بستهبندی و محصولات یکبارمصرف، با مسئله پسماند ارتباط مستقیمی دارد. برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد بر ضرورت کاهش مصرف پلاستیکهای یکبارمصرف، تقویت استفاده مجدد و ایجاد زیرساخت مناسب برای تفکیک و بازیافت در مناطق گردشگری تأکید کرده است.
مدیریت صحیح پسماند در مناطق طبیعی را باید بخشی از حفاظت از زیستبوم دانست
رها شدن پسماندهای غذایی نیز تنها یک مسئله بهداشتی یا زیباییشناختی نیست. باقیماندن مواد غذایی در طبیعت میتواند منابع غذایی غیرطبیعی در اختیار برخی جانوران قرار دهد و در نتیجه، حضور آنها را در اطراف محل زندگی انسان بیشتر کند.
به همین دلیل مدیریت صحیح پسماند در مناطق طبیعی را باید بخشی از حفاظت از زیستبوم دانست موضوعی که در مناطق دارای پوشش جنگلی، منابع آب و تنوع زیستی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
با این حال حل مشکل زباله با نصب چند سطل در یک منطقه گردشگری تمام نمیشود. سطل زباله تنها یکی از حلقههای زنجیره مدیریت پسماند است زنجیرهای که باید از کاهش تولید زباله آغاز شود و به تفکیک از مبدأ، جمعآوری منظم، انتقال، پردازش، بازیافت یا استفاده مجدد و در نهایت دفع ایمن پسماندهای غیرقابل استفاده برسد. گزارشهای سازمان ملل و بانک جهانی نیز بر همین نگاه یکپارچه تأکید دارند و مدیریت پسماند را فراتر از مرحله جمعآوری و دفن میدانند.
یکی از مهمترین حلقههای این زنجیره، تفکیک زباله از مبدأ است. وقتی پسماندهای تر و خشک از همان ابتدا با یکدیگر مخلوط میشوند، جداسازی و بازیابی بسیاری از مواد دشوارتر و پرهزینهتر خواهد شد.
در مقابل، تفکیک صحیح میتواند زمینه استفاده دوباره از موادی مانند کاغذ، فلز، شیشه و برخی انواع پلاستیک را فراهم کند. بخش آلی پسماند نیز در صورت جداسازی و پردازش مناسب، قابلیت تبدیل شدن به کمپوست را دارد؛ روشی که سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد آن را یکی از راههای استفاده مجدد از مواد آلی و کمک به بهبود برخی ویژگیهای خاک میداند.
در سوی دیگر این زنجیره، پسماندهایی قرار دارند که امکان بازیافت یا استفاده مجدد از آنها وجود ندارد و باید دفع شوند. در این مرحله نیز «دفن کردن» به معنای رها کردن زباله در یک زمین نیست. محل دفن باید بر اساس اصول مهندسی و الزامات زیستمحیطی طراحی و مدیریت شود تا خطر آلودگی خاک و منابع آب و انتشار آلایندهها کاهش پیدا کند. سازمان جهانی بهداشت نیز میان دفن و دفع غیربهداشتی پسماند با سامانههای مدرن و کنترلشده تفاوت قائل میشود.
مدیریت پایدار پسماند نیازمند آموزش مستمر واصلاح الگوی مصرف است
از این منظر، مسئولیت پسماند را نمیتوان فقط بر دوش شهروندان یا فقط بر عهده شهرداریها و دستگاههای اجرایی گذاشت. نوع بستهبندی کالاها، الگوی مصرف، میزان استفاده از محصولات یکبارمصرف، آموزش عمومی، دسترسی به زیرساختهای جمعآوری و تفکیک، عملکرد مدیریت شهری و روستایی و کیفیت مراکز پردازش و دفع، همگی به یکدیگر مرتبط هستند. اگر یکی از این حلقهها ضعیف باشد، حتی تلاشهای سایر بخشها نیز ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
در این میان، آموزش و فرهنگسازی نیز زمانی میتواند اثرگذار باشد که به رفتار عملی و زیرساخت مناسب متصل شود. برگزاری یک برنامه پاکسازی طبیعت میتواند توجه مردم را به مسئله جلب کند، اما اگر پس از پایان برنامه، تولید پسماند، جمعآوری نامناسب و نبود تفکیک از مبدأ ادامه داشته باشد، مشکل دوباره تکرار خواهد شد.
مدیریت پایدار پسماند نیازمند آموزش مستمر، کاهش تولید زباله، اصلاح الگوی مصرف و فراهم کردن امکان مشارکت واقعی مردم در تفکیک و تحویل پسماند است.
در چهارمحال و بختیاری، این موضوع به دلیل گستردگی مناطق طبیعی، حضور گردشگران، اهمیت منابع آب و وجود عرصههای جنگلی و کوهستانی، ابعاد بیشتری پیدا میکند.
بنابراین، مسئله زباله در طبیعت را نمیتوان صرفاً یک مشکل خدمات شهری یا موضوعی مربوط به زیبایی منظر دانست. نحوه مواجهه با پسماند، از رفتار فردی گردشگران و شهروندان تا برنامهریزی شهرداریها، دهیاریها و دستگاههای مسئول، میتواند بر کیفیت محیطزیست و آینده مناطق طبیعی استان اثر بگذارد؛ موضوعی که ضرورت نگاه علمی، مستمر و مشارکتمحور به مدیریت پسماند را بیش از پیش نشان میدهد.
طرح جامع و تفصیلی مدیریت پسماند شهرهای استان مصوب شده است
محسن کریمی مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با خبرنگار تسنیم در شهرکرد،با اشاره به اهمیت همکاری با تشکلهای زیستمحیطی و مردمی اظهار کرد: یکی از برنامههای مهم و اولویتدار محیط زیست همکاری نزدیک با تشکلهای زیستمحیطی و تشکلهای مردمی است.
وی با بیان اینکه یکی از چالشهای بزرگ استان موضوع عدم مدیریت مناسب پسماند است افزود: به استناد ماده ۷ قانون مدیریت پسماند، جمعآوری و مدیریت پسماند بر عهده وزارت کشور و در سطح استانها بر عهده شهرداریها، دهیاریها و بخشداریهاست و به استناد ماده ۲۳سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان ناظر عالی موضوع مدیریت پسماند محسوب میشود و باید بر عملکرد شهرداریها، دهیاریها و بخشداریها نظارت کند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری ادامه داد:با توجه به اینکه موضوع پسماند چالش بسیار بزرگی در استان است چندین شهردار و دهیار به دلیل عدم مدیریت پسماندبه مراجع قضایی معرفی شدهاند و اقدامات زیرساختی متعددی نیز در کارگروه مدیریت پسماند استانی و ملی انجام شده است.
کریمی تصریح کرد: در حال حاضر برای اکثر شهرها و شهرستانها، طرح جامع و تفصیلی مدیریت پسماند در کارگروه تصویب شده و این طرحها باید توسط متولیان امر یعنی شهرداران و دهیاران اجرا شوند.
وی گفت: تفکیک از مبدأ تنها راهکار مدیریت پسماند محسوب میشود، اگر تفکیک از مبدأ انجام شود حتی در صورت نبود کارخانه کمپوست و بازیافت در استان پسماند قابل مدیریت خواهد بود چرا که پسماند خشک میتواند به سایر مراکز بازیافت منتقل شود و پسماند تر نیز به کارخانههای کمپوست خارج از استان انتقال یابد.
۹۰ درصد مدیریت پسماند به تفکیک از مبدأ بازمیگردد
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری افزود: اگر تفکیک انجام نشود پسماند مخلوط نه قابلیت کمپوست و بازیافت دارد و نه دفع آن به شکل مناسب امکانپذیر است و در هر محلی که مورداستفاده قرار گیردموجب آلودگی منابع آب، خاک و محیط زیست خواهد شد.
وی با تأکید بر اینکه ۹۰ درصد مدیریت پسماند به تفکیک از مبدأ بازمیگردد، گفت: تفکیک از مبدأ وظیفه شهرداریها و دهیاریهاست که باید آموزشهای لازم را به مردم ارائه دهند تا خانوارها تفکیک پسماند از مبدأ را انجام دهند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری بیان کرد: در صورت تفکیک پسماند از مبدأ، پسماند خشک به مراکز بازیافت منتقل میشود و به عنوان یک سرمایه اقتصادی برای کشور محسوب خواهد شد. پسماند تر نیز با کیفیت بالا برای تولید مواد آلی و ساخت کمپوست منتقل میشود.
کریمی گفت: پراکنش پسماند در محیطهای گردشگری، منابع آب و پیرامون شهرها و روستاها ناشی از عدم آگاهی مردم و اطلاع نداشتن از آثار زیانبار این کار است که نیازمند فرهنگسازی است.تشکلهای زیستمحیطی، فعالان محیط زیست و حفاظت محیط زیست در کنار یکدیگر این کار را انجام میدهند.
وی افزود:در طول سالهای گذشته و به مناسبتهای مختلف زیستمحیطی از جمله روز هوای پاک، روز زمین پاک و روز تنوع زیستی، برنامههای متعددی برای پاکسازی منابع آب و مناطق گردشگری اجرا شده است.
اجرای پویش «پاکسازی رگهای زمین» در استان
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری از اجرای پویش «پاکسازی رگهای زمین» در استان خبر داد و گفت:این پویش برای پاکسازی منابع آب، رودخانهها، قنوات و چشمهها از پسماندهایی است که به دلیل عدم آگاهی گردشگران و مردم در محیط تخلیه میشود.
وی افزود: رودخانه زایندهرود، رودخانه کارون و تمام سرشاخههای این رودخانهها، همچنین چشمهها، قنوات و مراکز گردشگری از جمله چشمه دیمه، گرداب بن، چغاخور، گندمان و برمهای لردگان و مالخلیفه در برنامههای پاکسازی سالهای گذشته و برنامههای کنونی قرار گرفتهاند.
کریمی با اشاره به اقدامات انجامشده برای ایجاد زیرساختهای مدیریت پسماند گفت: کارخانه کمپوست و بازیافت شهرستان شهرکرد در حال راهاندازی است و برای کارخانه کمپوست و بازیافت سه شهرستان جنوبی نیز جواز تأسیس صادر شده و وارد مرحله اجرایی شده است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری افزود: طرح جامع و تفصیلی مدیریت پسماند شهرستانهای بروجن و چهار شهرستان حوزه غرب و شمال غرب استان نیز تصویب شده و در حال دریافت اعتبار، اخذ جواز تأسیس و انجام سایر مراحل مرتبط با این موضوع هستند.
کریمی با تأکید بر اینکه اجرای طرح مدیریت پسماند بر عهده شهرداریها و دهیاریهاست، گفت: سازمان حفاظت محیط زیست ناظر بر این امر است و در صورت تخلف یا عدم اجرای طرح، میتواند متولیان را به مراجع قضایی معرفی کند تا از طریق مراجع قضایی، اجرای قانون الزام شود.
۲۲ تشکل زیستمحیطی در چهارمحال و بختیاری فعال هستند
وی با اشاره به فعالیت تشکلهای زیستمحیطی در استان اظهار کرد: در حال حاضر ۲۲ تشکل زیستمحیطی در چهارمحال و بختیاری فعال هستند. در سال ۱۴۰۴، چهارمحال و بختیاری به عنوان دستگاه برتر در زمینه تعامل با تشکلها و نهادهای سمنهای محیط زیستی در سطح کشور انتخاب شد که نشاندهنده سطح بالای ارتباط بین محیط زیست، تشکلها و فعالیتهای مشارکتی در این حوزه است.
وی تأکید کرد: تا زمانی که آگاهی مردم افزایش پیدا نکند و سطح فرهنگ مردم نسبت به محیط زیست ارتقا نیابد، تخلیه پسماند در این مراکز ادامه خواهد داشت. ارتقای سطح فرهنگی مردم نسبت به محیط زیست میتواندگام بزرگی برای مدیریت پسماند باشد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری افزود: امیدواریم سطح آگاهی مردم استان به مرحلهای برسد که برای حفاظت از عرصههای طبیعی و حیات وحش نیاز به حضور محیطبان و برای نظارت بر اجرای مدیریت پسماند نیز نیاز به نظارت مستمر محیط زیست نباشد و پسماند از سوی خانوار مدیریت و تفکیک شود.
کریمی با بیان اینکه در صورت مدیریت صحیح، پسماند میتواند به یک سرمایه اقتصادی تبدیل شود، گفت: دستگاههای متولی میتوانند کار انتقال، بازیافت و کمپوست را انجام دهند و پسماند به ارزش افزوده مناسب برای توسعه زیرساختها تبدیل شود.
وی درباره برخورد قانونی با افرادی که اقدام به رهاسازی زباله در محیط زیست میکنند، اظهار کرد: اگر مستندات لازم برای تخلیه پسماند در محیط وجود داشته باشد، متخلفان به مراجع قضایی معرفی و برخورد قانونی با آنها انجام خواهد شد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری ادامه داد: شهرداران و دهیاران نیز اگر در زمینه جمعآوری، انتقال و دفع مناسب پسماند کوتاهی داشته باشند، به مراجع قضایی معرفی میشوند.
تمام پسماند استان دفن میشود
کریمی گفت: با توجه به نبود کارخانه کمپوست و بازیافت در چهارمحال و بختیاری، در حال حاضر تمام پسماند استان دفن میشود، در حالی که دفن پسماند نیز اصول مهندسی و بهداشتی خاص خود را دارد و باید دفع ایزوله، مهندسی و بهداشتی انجام شود تا منجر به آلودگی منابع آب زیرزمینی، خاک، پراکنش پسماند در محیط و از بین رفتن سیمای منظر نشود.
وی میزان تولید پسماند عادی در چهارمحال و بختیاری را روزانه ۷۰۰ تا ۷۵۰ تن اعلام کرد و گفت: میزان تولید پسماند در شهرستانها، شهرها و روستاهای استان متفاوت است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری با اشاره به پیشبینی چهار نقطه برای ایجاد کارخانههای کمپوست و بازیافت در استان گفت: شهرکرد، بروجن، سه شهرستان جنوبی و چهار شهرستان اردل، فارسان و کوهرنگ به عنوان نقاط ایجاد کارخانه کمپوست و بازیافت معرفی شدهاند و در صورت اجرای طرح مدیریت پسماند و طرح جامع و تفصیلی، این چهار نقطه میتوانند پسماند ۷۰۰ تا ۸۰۰ تنی استان را مدیریت کنند.
کریمی افزود: با توجه به افق ۲۰ تا ۲۵ ساله طرحها، پیشبینی میشود این چهار کارخانه بتوانند پسماند استان را تا ۲۰ سال آینده مدیریت کنند.
وی با اشاره به دشواری ایجاد محل مناسب برای دفن پسماند در چهارمحال و بختیاری گفت: این استان به واسطه توپوگرافی، وجود جنگلهای بلوط، سیلابهای متعدد و شرایط خاص جغرافیایی، حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد توپوگرافی شیبدار دارد و محل مناسب برای دفن پسماند طبق استانداردهای محیط زیست به سختی پیدا میشود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری خاطرنشان کرد: بسیاری از مراکز دفع پسماند فعلی استانداردهای محیط زیست را ندارند و نمیتوانند مجوز دریافت کنند، اما با توجه به شرایط توپوگرافی، پراکنش جنگلها و منابع آب، مدیریت پسماند باید انجام شود.
کریمی ایجاد کارخانههای کمپوست و بازیافت را ضروری دانست و گفت: با توجه به نبود مراکز دفع مناسب و آلودگی بسیار زیاد پسماند برای منابع آب، خاک و جنگلها، ایجاد کارخانههای کمپوست و بازیافت ضرورت دارد و در این زمینه با همکاری متولیان مدیریت پسماند و دستگاه قضایی پیگیری میکنیم تا هرچه سریعتر این کارخانهها نهایی شوند.
کریمی در پایان گفت: رسانهها میتوانند در زمینه آموزش مردم درباره مدیریت پسماند و تفکیک از مبدأ نقش کلیدی داشته باشند.
به گزارش تسنیم، مسئله پسماند زمانی حل میشود که نگاه به زباله از یک «مشکل پس از تولید» به یک «فرایند از تولید تا دفع» تغییر کند. کاهش مصرف، پرهیز از محصولات یکبارمصرف، تفکیک از مبدأ، جمعآوری منظم، بازیافت و پردازش اصولی و در نهایت دفع ایمن، حلقههای بههمپیوستهای هستند که حذف یا تضعیف هرکدام میتواند نتیجه کل فرایند را تحت تأثیر قرار دهد.
در این میان، آموزش و فرهنگسازی نیز زمانی اثرگذار خواهد بود که در کنار آن زیرساخت مناسب و نظارت مستمر وجود داشته باشد و شهروند بداند مسئولیت او با انداختن زباله در سطل تمام نمیشود.
برای چهارمحال و بختیاری که بخش مهمی از ظرفیت گردشگری آن به طبیعت، جنگلها، رودخانهها و مناطق کوهستانی وابسته است، مدیریت پسماند در واقع بخشی از حفاظت از سرمایههای طبیعی استان محسوب میشود. پاکسازی طبیعت میتواند زنگ هشداری برای جامعه باشد، اما استمرار پاکیزگی زمانی امکانپذیر است که پاکسازیهای مقطعی جای خود را به پیشگیری، مدیریت اصولی و مشارکت عمومی بدهد.
اگر تولید زباله کاهش یابد، پسماند از مبدأ تفکیک شود و دستگاههای مسئول نیز زیرساخت جمعآوری و پردازش را تقویت کنند، میتوان امیدوار بود طبیعتی که امروز مقصد گردشگران است، برای نسلهای آینده نیز سالم و قابل استفاده باقی بماند.
انتهای پیام/۷۵۴۰
- نویسنده: تسنیم
