پارک ملی توران زیستگاهیوز آسیایی در زیر سایه تهدیدخشکسالی و معادن قرار دارد.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود،پارک ملی توران در جنوبشرقی استان سمنان، امروز بیش از هر زمان دیگری به آزمونی برای سنجش توان کشور در حفاظت از زیستگاههای شکننده و گونههای در معرض خطر تبدیل شده است؛ پهنهای که از آن بهعنوان یکی از مهمترین زیستگاههای یوزپلنگ آسیایی یاد میشود و مجموعهای از گونههای ارزشمند مانند گور ایرانی، جبیر، آهو، قوچ و میش و پرندگان کمیاب را در خود جای داده است.
خشکسالی و افت منابع آبی؛ تهدیدی جدی برای حیات وحش توران
استمرار خشکسالی و کاهش منابع آب از یک سو و فشار فعالیتهای انسانی از سوی دیگر، معادله حفاظت در توران را پیچیدهتر کرده است. مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان نیز توران را یکی از مهمترین عرصههای طبیعی کشور و شاهرود را اصلیترین زیستگاه زادآور یوزپلنگ آسیایی در ایران توصیف کرده است.
اهمیت این منطقه زمانی بیشتر آشکار میشود که وسعت مجموعه حفاظتی توران را در نظر بگیریم؛ عرصهای حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتاری که حفاظت از آن تنها با گشتهای معمول محیطبانی امکانپذیر نیست.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان در مردادماه امسال صراحتاً اعلام کرد حفاظت از این حجم از عرصه طبیعی با کمبود شدید نیروی انسانی و امکانات روبهرو است و با تعداد محدودی محیطبان و ناوگان فرسوده نمیتوان انتظار حفاظت مطلوب از این سرمایه ملی داشت. به گفته او، موضوع کمبود نیروی انسانی استان در سطوح ملی نیز پیگیری شده، اما فرآیند جذب نیرو همچنان با محدودیتهای اداری و استخدامی مواجه است.
در طرف دیگر این معادله، یک خبر امیدوارکننده نیز از دل همین زیستگاه منتشر شده است؛ بر اساس آخرین پایشهای اعلامشده از سوی محیط زیست استان، طی یک سال گذشته ۲۷ یوز در مجموعه حفاظتی توران و زیستگاههای پیرامونی آن شناسایی شدهاند، در حالی که در زمستان ۱۴۰۳ حدود ۱۷ فرد شناسایی شده بود.
این افزایش در تعداد یوزهای ثبتشده میتواند نشانهای امیدوارکننده از وضعیت جمعیت باشد، اما نباید آن را پایان بحران تلقی کرد؛ زیرا افزایش مشاهده و ثبت یوز با افزایش قطعی جمعیت تفاوت دارد و بقای این گونه به کیفیت زیستگاه، امنیت، دسترسی به آب، فراوانی طعمه و امکان جابهجایی میان زیستگاهها وابسته است.
مسئله آب در چنین زیستگاهی اهمیتی دوچندان دارد. خشکسالیهای پیدرپی و کاهش منابع طبیعی آب، شرایط زیست را برای گونههای جانوری دشوار کرده و در ماههای گرم سال، تأمین آب آبشخورها به یکی از اقدامات ضروری حفاظت تبدیل شده است. گزارشهای منتشرشده در تابستان امسال از آبرسانی به آبشخورهای مجموعه حفاظتی توران همزمان با افزایش دما و کاهش منابع آب طبیعی حکایت دارد؛ اقدامی که نشان میدهد در بخشی از این زیستگاه، حفاظت از حیاتوحش دیگر صرفاً به جلوگیری از شکار محدود نیست و مدیریت مستقیم منابع حیاتی نیز به بخشی از وظایف حفاظتی تبدیل شده است.
اما بحران آب فقط به تشنگی مستقیم جانوران محدود نمیشود. در یک زیستبوم خشک، افت منابع آبی میتواند پوشش گیاهی را تحت تأثیر قرار دهد و در ادامه بر جمعیت گونههای گیاهخوار اثر بگذارد؛ موضوعی که در نهایت زنجیره غذایی گوشتخوارانی مانند یوزپلنگ را نیز تحت فشار قرار میدهد.
به همین دلیل، حفظ چشمهها، آبشخورها و منابع طبیعی آب را باید بخشی از سیاست حفاظت از کل زیستگاه دانست، نه اقدامی مقطعی برای عبور از روزهای گرم سال. همین نگاه است که ضرورت مدیریت منابع آب، احیای چشمهها و استفاده هدفمند از ظرفیتهای موجود برای تأمین آب حیاتوحش را برجسته میکند.
معدنکاری و تکهتکه شدن زیستگاههای ارزشمند توران
در کنار خشکسالی، فعالیتهای معدنی و توسعه زیرساختهای مرتبط با آن نیز به یکی از محورهای نگرانی درباره آینده زیستگاههای حساس تبدیل شده است. حفاری، انفجار، ایجاد جادههای دسترسی، تردد ماشینآلات و افزایش حضور انسانی میتواند کیفیت زیستگاه را تغییر دهد و در صورت قرار گرفتن در مسیرهای حساس، پیوستگی عرصههای طبیعی را تحت تأثیر قرار دهد. تجربه مناقشات محیطزیستی در دیگر مناطق شاهرود، از جمله شاهوار، نیز نشان داده است که فعالیت معدنی در مناطق طبیعی میتواند همزمان موضوع آب، خاک، پوشش گیاهی و امنیت حیاتوحش را تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین در مورد توران نیز ارزیابی دقیق آثار تجمعی هر فعالیت توسعهای اهمیت ویژهای دارد.
تهدیدهای انسانی در توران البته به معدن محدود نمیشود. شکار غیرمجاز همچنان یکی از مخاطراتی است که نیروهای محیط زیست باید با آن مقابله کنند؛ چنانکه در مردادماه امسال دو شکارچی غیرمجاز در محدوده پارک ملی توران و حوزه سرمحیطبانی دلبر دستگیر شدند.
ثبت چنین تخلفاتی در کنار وسعت بسیار زیاد منطقه، تصویری روشن از دشواری مأموریت محیطبانان ارائه میدهد؛ زیرا نیروهای حفاظتی باید همزمان با شکار و صید غیرمجاز، ورود دام، تخریب زیستگاه، آتشسوزیهای احتمالی، فعالیتهای انسانی و تهدیدهای ناشی از تردد در کریدورهای حیاتوحش مقابله کنند.
تجربه حفاظت از یوز نشان میدهد که مسئله توران را نمیتوان فقط با افزایش تعداد محیطبان یا انتقال آب حل کرد. مدیرکل محیط زیست استان سمنان از اقداماتی مانند خرید بخشی از سامانههای عرفی و پروانههای چرا، جلب مشارکت جوامع محلی و توسعه گردشگری در مناطقی مانند رضاآباد و قلعهبالا بهعنوان بخشی از برنامههای کاهش تعارضات نام برده است.همین تجربه نشان میدهد که آینده توران تا حد زیادی به ایجاد توازن میان نیازهای جوامع محلی، معیشت، توسعه اقتصادی و الزامات حفاظت از زیستگاه وابسته است.
اکنون توران در شرایطی قرار دارد که از یک سو افزایش تعداد یوزهای شناساییشده در یک سال اخیر بارقهای از امید ایجاد کرده و از سوی دیگر، خشکسالی، فشار بر منابع آب، فعالیتهای انسانی، کمبود نیروی حفاظتی و تهدیدهای ناشی از تخریب زیستگاه همچنان پابرجاست.
بنابراین پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چند یوز در توران دیده شدهاند؛ پرسش مهمتر این است که آیا زیستگاه میتواند در سالهای آینده شرایط لازم برای زادآوری، تغذیه، جابهجایی و بقای پایدار این گونه و دیگر حیاتوحش را حفظ کند؟ پاسخ به این پرسش، به تصمیمهایی گره خورده است که امروز درباره آب، معدن، دام، حفاظت فیزیکی، مشارکت مردم و توسعه در پیرامون توران گرفته میشود؛ تصمیمهایی که میتواند این زیستگاه را به الگویی برای حفاظت از تنوع زیستی تبدیل کند یا فشارهای موجود را به بحرانی عمیقتر در شرق استان سمنان بدل سازد.
مهدی زارع خورمیزی، معاون محیط طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیس استان سمنان،در این رابطه ابراز داشت: سمنان با اشاره به فشارهای فزاینده بر زیستگاههای طبیعی استان سمنان، مهمترین نگرانیهای محیط زیستی در مجموعه حفاظتی توران را استمرار خشکسالی، کاهش منابع آبی، برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، فعالیتهای معدنی و تخریب و تکهتکه شدن زیستگاه است.
وی گفت: کاهش بارندگی و افت منابع آب در سالهای اخیر، شرایط دشواری را برای حیاتوحش توران رقم زده و به همین دلیل مجموعهای از اقدامات برای کاهش پیامدهای کمآبی در این منطقه در حال اجراست. لایروبی و مرمت چشمهها، بازسازی آبشخورها، آبرسانی در دورههای گرم سال و مدیریت دقیق منابع آبی از جمله اقداماتی است که برای پشتیبانی از حیاتوحش انجام شده است.
زارع خورمیزی افزود: برنامهریزی برای خرید سهم آب نیز در دستور کار قرار گرفته تا با استفاده هدفمند از ظرفیتهای موجود، بخشی از نیاز آبی زیستگاه در دورههای بحرانی تأمین شود و فشار ناشی از خشکسالی بر گونههای جانوری کاهش یابد.
او با بیان اینکه مجموعه حفاظتی توران بیش از یک میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار وسعت دارد، اظهار کرد: این پهنه گسترده یکی از باارزشترین زیستگاههای طبیعی ایران به شمار میرود و گونههایی همچون یوزپلنگ آسیایی، گور ایرانی، زاغ بور و پلنگ ایرانی را در خود جای داده است؛ ازاینرو هرگونه تغییر در شرایط زیستگاهی آن میتواند پیامدهای گستردهای برای تنوع زیستی داشته باشد.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی اداره کل محیط زیست استان سمنان فعالیتهای معدنی را یکی دیگر از نگرانیهای جدی در توران دانست و عنوان کرد: حفاری، انفجار، احداث مسیرهای دسترسی و پیامدهای ناشی از آن میتواند به تخریب پوشش طبیعی، گسست زیستگاهها و آلودگی آب، خاک و هوا منجر شود و روند حفاظت از حیاتوحش را با دشواری بیشتری مواجه کند.
زارع خورمیزی اضافه کرد: فعالیتهای معدنی در حاشیه و داخل محدوده توران از جمله تهدیدهای رو به رشد منطقه محسوب میشود و ادارهکل حفاظت محیط زیست استان سمنان برخورد با فعالیتهای معدنی غیرمجاز و پیگیری این موضوع از طریق دستگاههای مسئول را دنبال میکند.
وی با تأکید بر جایگاه جوامع محلی در حفاظت از مناطق طبیعی، بیان کرد: حفاظت از پهنهای با وسعت توران بدون مشارکت و همراهی مردم محلی امکانپذیر نیست و به همین دلیل افزایش مشارکت جوامع محلی، بهرهگیری از ظرفیت نیروهای بومی و توسعه همکاریها برای کاهش تعارض میان انسان و حیاتوحش در برنامههای حفاظتی قرار گرفته است.
زارع خورمیزی کمبود نیروی محیطبان را نیز از چالشهای ساختاری حفاظت از مناطق تحت مدیریت استان دانست و خاطرنشان کرد: شمار محیطبانان موجود با استانداردهای مورد نیاز فاصله دارد و این کمبود، توان پایش مناطق، کنترل تخلفات و مقابله با شکار و صید غیرمجاز را کاهش میدهد؛ بر همین اساس تقویت حفاظت فیزیکی و استفاده از ظرفیت نیروهای بومی از جمله شتربانان و یوزبانان دنبال میشود.
وی ادامه داد: آزادسازی چند هزار هکتار از مراتع هسته توران از حضور دام، احیای بخشهایی از مناطق آسیبدیده با کاشت گونههای گیاهی بومی و برگزاری نشستهای مستمر با دستگاههای مرتبط، از دیگر اقداماتی است که برای ارتقای وضعیت حفاظتی منطقه انجام شده و در کنار سایر برنامهها دنبال میشود.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی اداره کل محیط زیست استان سمنان تأکید کرد: توران با توجه به تنوع و ارزش گونههای جانوری خود، یک زیستگاه صرفاً محلی نیست بلکه سرمایهای ملی و ویترین محیط زیست کشور محسوب میشود و حفاظت از آن نیازمند همکاری همزمان دستگاههای اجرایی، جوامع محلی و شهروندان است؛ بنابراین رعایت قوانین زیستمحیطی و مشارکت عمومی در صیانت از این میراث طبیعی اهمیت ویژهای دارد.
پارک ملی توران و ذخیرهگاه زیستکره توران در جنوبشرقی استان سمنان و در محدوده شهرستان شاهرود و بخشهایی از بیارجمند واقع شده است. این منطقه از مهمترین و بکرترین زیستگاههای حیاتوحش ایران به شمار میرود و در کنار ارزشهای طبیعی و تنوع زیستی، از پهنههای شاخص کویری استان سمنان نیز محسوب میشود.
آنچه امروز در توران رخ میدهد، یک مسئله تکبعدی محیطزیستی نیست؛ مجموعهای از فشارهاست که بهصورت همزمان بر یک زیستبوم شکننده وارد میشود. از یک طرف، شناسایی ۲۷ قلاده یوزپلنگ آسیایی در مجموعه حفاظتی توران و زیستگاههای پیرامونی طی یک سال گذشته، در مقایسه با ۱۷ یوز ثبتشده در زمستان ۱۴۰۳، نشانهای امیدوارکننده از وضعیت پایش و ظرفیت زیستگاه است؛ اما از طرف دیگر، همین جمعیت محدود در محیطی زندگی میکند که با کمآبی، کاهش منابع طبیعی، فعالیتهای انسانی، تهدیدهای جادهای و محدودیت امکانات حفاظتی روبهرو است. بنابراین افزایش تعداد یوزهای شناساییشده را باید یک فرصت برای تقویت برنامه حفاظت دانست، نه دلیلی برای کاهش حساسیت نسبت به توران.
مسئله اساسی این است که بقای یوز تنها به وجود آبشخور یا امنیت یک محدوده کوچک وابسته نیست؛ این گونه برای شکار، زادآوری و جابهجایی به یک شبکه زیستگاهی نسبتاً پیوسته و امن نیاز دارد و هر عاملی که پوشش گیاهی، جمعیت طعمه، منابع آب یا پیوستگی عرصه را تضعیف کند، در نهایت میتواند بر یوز نیز اثر بگذارد. ثبت زادآوری گونههایی مانند گوسفند وحشی در توران از ظرفیت طبیعی این زیستگاه برای تداوم چرخه حیات خبر میدهد و اهمیت آن زمانی بیشتر میشود که بدانیم گونههای طعمه، حلقهای اساسی در زنجیره غذایی یوز و دیگر گوشتخواران منطقه هستند.
بحران آب را نباید صرفاً بهعنوان کمبود آب آشامیدنی حیاتوحش تعریف کرد. آغاز آبرسانی به آبشخورهای توران در روزهای گرم سال نشان میدهد که مدیریت آب در این منطقه به بخشی از عملیات روزمره حفاظت تبدیل شده است. این موضوع از منظر مدیریتی یک هشدار جدی نیز محسوب میشود؛ زیرا آبرسانی اضطراری هرچند در کوتاهمدت میتواند به عبور حیاتوحش از دورههای بحرانی کمک کند، اما جایگزین احیای منابع طبیعی آب، حفاظت از چشمهها و مدیریت برداشت از آبهای زیرزمینی نیست.
در یک زیستبوم خشک، تداوم وابستگی به منابع انتقالی میتواند نشانه عمیقتر شدن فشار اقلیمی و هیدرولوژیک بر منطقه باشد.در سوی دیگر، فعالیتهای معدنی مسئلهای است که باید از منظر «اثر تجمعی» مورد توجه قرار گیرد. موضوع فقط این نیست که یک معدن در چه فاصلهای از محدوده حفاظتشده قرار گرفته است؛ پرسش مهمتر آن است که مجموع حفاری، انفجار، راهسازی، تردد ماشینآلات، تغییر کاربری و احتمال اثرگذاری بر منابع آب چه تغییری در کیفیت و پیوستگی زیستگاه ایجاد میکند. اگر حفاظت از توران قرار است بلندمدت باشد، ارزیابی هر طرح توسعهای باید فراتر از بررسی نقطهای و پروژهای انجام شود و اثر آن بر کریدورهای حیاتوحش و کل اکوسیستم مورد سنجش قرار گیرد.
کمبود محیطبان؛ حلقه مفقوده حفاظت از ۱٫۵ میلیون هکتار
یکی از مهمترین نقاط ضعف موجود نیز به ظرفیت انسانی حفاظت بازمیگردد. طبق اعلام مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان، مجموع محیطبانان رسمی و پیمانی استان حدود ۹۴ نفر و با احتساب نیروهای طرحی و قراردادی حدود ۱۱۵ نفر است؛ در حالی که وسعت عرصههای تحت مدیریت استان بسیار گسترده است.
میانگین عمر خودروهای محیط زیست استان نیز بیش از ۱۳ سال اعلام شده و این ناوگان باید در مسیرهای کوهستانی، جنگلی، کویری و صعبالعبور فعالیت کند. این ارقام نشان میدهد که مسئله حفاظت توران تنها به «تعداد محیطبان» محدود نیست، بلکه نیروی انسانی، خودرو، تجهیزات، ارتباطات و زیرساختهای پایش باید همزمان تقویت شوند.
این کمبود امکانات در میدان حفاظت نیز خود را نشان میدهد. در مردادماه امسال، دو شکارچی غیرمجاز در محدوده پارک ملی توران و حوزه سرمحیطبانی دلبر شناسایی و دستگیر شدند؛ رویدادی که از استمرار ضرورت گشت و پایش مستمر منطقه حکایت دارد. در چنین پهنه وسیعی، کوچکترین خلأ حفاظتی میتواند فرصت تخلف ایجاد کند و از همین رو، تقویت حفاظت فیزیکی باید در کنار استفاده از فناوریهای نوین، دوربینهای تلهای، پایش هوشمند و مشارکت نیروهای بومی دنبال شود.
مشارکت جوامع محلی؛ راهکار پایدار برای حفاظت از توران
جامعه محلی را نباید صرفاً مخاطب سیاستهای حفاظتی دانست؛ مردم پیرامون توران میتوانند بخشی از راهحل باشند. تجربه استفاده از نیروهای بومی، شتربانان و یوزبانان و همچنین ظرفیت گردشگری روستاهایی مانند قلعهبالا و رضاآباد نشان میدهد که حفاظت زمانی پایدارتر میشود که منافع اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی نیز در طراحی برنامههای حفاظتی دیده شود.حتی احیای آبانبار تاریخی قلعهبالا با مشارکت مدیریت پارک و اهالی روستا نمونهای از پیوند میراث فرهنگی، مدیریت آب و حفاظت از حیاتوحش است؛ الگویی که میتواند برای سایر روستاهای پیرامون توران نیز قابل بررسی باشد.
نکته قابل تأمل دیگر، فاصله میان اهمیت ملی توران و امکانات موجود برای حفاظت از آن است. مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان صراحتاً اعلام کرده است که حفاظت از حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار عرصه طبیعی با تعداد محدود محیطبان و ناوگان فرسوده امکانپذیر نیست. در سال گذشته نیز رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در بازدید از پاسگاه محیطبانی دلبر، بر دشواری مأموریتهای شبانهروزی محیطبانان و ضرورت تقویت زیرساختهای حفاظتی تأکید کرده بود. بنابراین اگر توران واقعاً یکی از مهمترین سنگرهای بقای یوزپلنگ آسیایی است، بودجه، نیروی انسانی و تجهیزات آن باید متناسب با ارزش و گستره این سرمایه ملی تعریف شود.
۲۷ یوز شناسایی شدند؛ امیدی که نیازمند حفاظت مستمر است
خبر خوب افزایش یوزهای شناساییشده زمانی ارزش واقعی پیدا میکند که این افزایش به یک روند پایدار تبدیل شود و زیستگاه توان تأمین آب، طعمه، امنیت و امکان زادآوری را در بلندمدت حفظ کند. برای رسیدن به این هدف، حفاظت از چشمهها و منابع زیرزمینی، مدیریت آبرسانی، کنترل فعالیتهای معدنی، کاهش تلفات جادهای، افزایش نیروی محیطبانی، نوسازی تجهیزات، استفاده از فناوری و مشارکت واقعی جوامع محلی باید در قالب یک برنامه واحد دیده شود.
توران اکنون بیش از آنکه به یک اقدام مقطعی نیاز داشته باشد، به یک نقشه راه بلندمدت نیازمند است؛ زیرا سرنوشت یوزپلنگ آسیایی در این منطقه فقط با تعداد دوربینهای تلهای یا شمارش سالانه یوزها تعیین نمیشود، بلکه با کیفیت تصمیمهایی تعیین میشود که امروز درباره آب، توسعه و حفاظت این زیستبوم گرفته میشود.
گزارش از علیرضارحیمیان
- نویسنده: تسنیم
