رئیس میراث فرهنگی شاهرود گفت: مرمت چاپارخانه دهملا با هدف توسعه گردشگری آغاز شد.
به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود، در روزگاری که انتقال یک پیام از شهری به شهر دیگر به اسب، چاپار و ایستگاههای میانراهی وابسته بود، چاپارخانهها بخشی مهم از شبکه ارتباطی ایران را شکل میدادند؛ بناهایی که علاوه بر نقش ارتباطی، در پیوند میان شهرها و آبادیها نیز اهمیت داشتند.
امروز یکی از این بناهای تاریخی در روستای دهملا از توابع شهرستان شاهرود، بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته و عملیات مرمت آن با هدف حفاظت از ساختار تاریخی و تقویت ظرفیتهای گردشگری منطقه آغاز شده است.
چاپارخانه دهملا؛ روایت یک میراث ارتباطی در شاهرود
چاپارخانه دهملا را میتوان در چارچوب میراث تاریخی مرتبط با نظام ارتباطی ایران مورد توجه قرار داد؛ نظامی که سابقه آن به دورههای بسیار دور تاریخ کشور بازمیگردد.
در دوره هخامنشی، شبکهای سازمانیافته از مسیرهای ارتباطی و ایستگاههای میانراهی برای انتقال پیامهای حکومتی ایجاد شده بود و چاپارها با استفاده از اسبهای آماده، مأموریت انتقال سریع فرمانها و اخبار را برعهده داشتند. این سنت ارتباطی در دورههای تاریخی بعد نیز ادامه یافت و چاپارخانهها تا شکلگیری نظام نوین پست، بخشی از زیرساخت ارتباطی کشور محسوب میشدند.
در دوره قاجار نیز نظام چاپاری اهمیت ویژهای داشت و با ایجاد تشکیلات منظمتر، نقش این ایستگاهها در انتقال مکاتبات و اطلاعات پررنگتر شد.
از چاپارهای سوار بر اسب تا نظام نوین پست
با توسعه ساختارهای جدید پستی و شکلگیری وزارت پست، کارکرد سنتی چاپارخانهها به تدریج کاهش یافت، اما بسیاری از این بناها بهعنوان بخشی از میراث معماری و تاریخی ایران باقی ماندند.
از همین منظر، چاپارخانههای تاریخی امروز تنها ساختمانهایی قدیمی نیستند، بلکه بخشی از روایت تحول ارتباطات، مدیریت و جابهجایی اطلاعات در ایران به شمار میروند.
در شهرستان شاهرود نیز قرار گرفتن چنین بنایی در روستای دهملا، ظرفیت قابل توجهی برای پیوند میان میراث تاریخی و گردشگری ایجاد میکند. دهملا از نقاط شناختهشده شهرستان شاهرود است و وجود بناهای تاریخی در این منطقه میتواند در صورت مرمت، معرفی و برنامهریزی مناسب، به تنوعبخشی به مقاصد گردشگری شهرستان کمک کند.
شاهرود نیز به دلیل برخورداری همزمان از جاذبههای تاریخی، طبیعی و فرهنگی، ظرفیت ایجاد مسیرهای ترکیبی گردشگری را دارد و احیای بناهایی مانند چاپارخانه دهملا میتواند یکی از حلقههای این زنجیره باشد.
اکنون عملیات مرمت این بنای تاریخی آغاز شده و در مرحله نخست، اقدامات اساسی برای تثبیت و حفاظت از ساختمان در حال انجام است. آواربرداری، برداشت اندودهای فرسوده، اجرای کاهگل حفاظتی، پیبندی و استحکامبخشی بدنه از جمله اقداماتی است که در این مرحله دنبال میشود؛ اقداماتی که هدف آنها پیش از هر چیز جلوگیری از تشدید آسیبها و فراهم کردن شرایط مناسب برای ادامه عملیات مرمتی است.
انتخاب مصالح متناسب با بافت تاریخی نیز از دیگر ملاحظاتی است که در اجرای این طرح مورد توجه قرار گرفته است.
نکته مهم در چنین پروژههایی آن است که مرمت بنا به بازسازی صرف محدود نشود؛ زیرا هرگونه مداخله نامتناسب میتواند بخشی از اصالت تاریخی اثر را از بین ببرد.
بر همین اساس، استفاده از مصالح سازگار با بنا و پرهیز از تغییر در ماهیت معماری آن، از الزامات اصلی اجرای این طرح عنوان شده است.
مرمت اصولی؛ شرط حفظ اصالت بنای تاریخی دهملا
با آغاز مرمت چاپارخانه دهملا، اکنون موضوع مهمتر، آینده این بنای تاریخی پس از پایان عملیات حفاظتی است. تجربه بناهای مشابه در کشور نشان داده است که مرمت زمانی میتواند به توسعه گردشگری منجر شود که در کنار حفاظت فیزیکی، برای معرفی، دسترسی، کاربری و جذب گردشگر نیز برنامه مشخصی وجود داشته باشد.
از این رو، تعیین دوره تاریخی دقیق بنا، مشخص شدن پیشینه ثبت آن، میزان اعتبار و زمانبندی مرمت و همچنین اعلام برنامه میراث فرهنگی برای بهرهبرداری گردشگری از چاپارخانه دهملا، میتواند ابعاد این پروژه را برای افکار عمومی روشنتر کند. چاپارخانه دهملا اگر پس از مرمت در قالب یک مقصد فرهنگی و تاریخی معرفی شود، میتواند از یک بنای خاموش در حاشیه روستا به بخشی از روایت گردشگری شاهرود تبدیل شود؛ روایتی که در آن تاریخ ارتباطات ایران، معماری بومی و ظرفیتهای گردشگری منطقه در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
سید محمدصادق رضویان ،رئیس اداراه میراث فرهنگی شاهرود درباره روند اجرای این طرح به خبرنگار تسنیم اظهار کرد: عملیات مرمت چاپارخانه تاریخی روستای دهملا با هدف حفاظت از این اثر و فراهم کردن زمینه برای بهرهگیری بیشتر از ظرفیتهای گردشگری آن در حال انجام است.
وی افزود: در اجرای این پروژه، رعایت دقیق استانداردهای جهانی مرمت آثار تاریخی مورد توجه قرار گرفته و تلاش شده است تمامی اقدامات بهگونهای انجام شود که ضمن رفع آسیبهای موجود، ساختار و هویت تاریخی بنا نیز حفظ شود.
رضویان با اشاره به اقدامات انجامشده در مرحله نخست مرمت بیان کرد: عملیات زیربنایی این طرح شامل آواربرداری، برداشت اندودهای فرسوده و اجرای کاهگل حفاظتی بوده و در کنار آن، اقدامات مربوط به پیبندی و استحکامبخشی بدنه بنا نیز در حال انجام است.
وی ادامه داد: مجموعه این اقدامات با هدف تثبیت ساختار چاپارخانه و جلوگیری از تشدید آسیبهای واردشده به بنا انجام میشود تا شرایط لازم برای حفاظت بلندمدت از این اثر تاریخی فراهم شود.
رئیس میراث فرهنگی شاهرود خاطرنشان کرد: در فرآیند مرمت، تیمهای متخصص بر اجرای مراحل مختلف نظارت دارند و برای حفظ ویژگیهای معماری اثر، مصالح مورد استفاده متناسب با بافت تاریخی بنا انتخاب و بهکارگیری میشود.
رضویان تأکید کرد: در اجرای عملیات مرمت چاپارخانه دهملا، جلوگیری از هرگونه تغییر در ماهیت، هویت و اصالت بنا مورد توجه قرار دارد و هدف این است که ضمن حفاظت اصولی از این میراث تاریخی، ظرفیت آن برای توسعه گردشگری منطقه نیز تقویت شود.
آغاز مرمت چاپارخانه تاریخی دهملا را باید فراتر از یک اقدام عمرانی برای بازسازی یک بنای قدیمی ارزیابی کرد؛ این پروژه در واقع تلاشی برای حفظ بخشی از حافظه تاریخی منطقه شاهرود و احیای بنایی است که با تاریخ ارتباطات و رفتوآمدهای میانراهی در ایران پیوند دارد.
عملیات مرمت و ساماندهی این بنا در سال ۱۴۰۵ در دستور کار میراث فرهنگی قرار گرفته و هدف آن، در کنار حفاظت از اثر، تقویت ظرفیتهای گردشگری عنوان شده است.
چاپارخانهها در تاریخ ایران صرفاً محل توقف مسافران نبودند، بلکه بخشی از نظام ارتباطی کشور محسوب میشدند و کارکرد اصلی آنها پشتیبانی از انتقال پیام، نامه و اخبار در مسیرهای ارتباطی بود. اهمیت این نظام تا جایی بود که شبکه چاپاری در دورههای مختلف تاریخی، متناسب با ساختار اداری و حکومتی زمان خود توسعه پیدا کرد.
از همین منظر، هر چاپارخانه تاریخی را میتوان بخشی از روایت گستردهتر تحول ارتباطات در ایران دانست؛ روایتی که از پیکهای سوار بر اسب آغاز شد و در نهایت با شکلگیری نظام نوین پست، وارد مرحله تازهای شد.
ظرفیت مغفول چاپارخانه برای توسعه گردشگری روستایی
دهملا نیز از نظر پیشینه تاریخی و موقعیت ارتباطی، ظرفیت آن را دارد که چاپارخانه موجود در آن به بخشی از هویت تاریخی روستا تبدیل شود. منابع محلی، دهملا را روستایی در حدود ۲۰ کیلومتری جنوبغربی شاهرود و در مجاورت مسیر دامغان ـ شاهرود معرفی کردهاند و در کنار چاپارخانه، از بناها و نشانههای تاریخی دیگری همچون کاروانسرای شاهعباسی، یخچال، آبانبار، حمام قدیمی، برج و بارو و قناتهای منطقه نام بردهاند.
البته برای استفاده رسانهای از جزئیات قدمت این آثار، تطبیق با اسناد رسمی میراث فرهنگی ضروری است.
اهمیت پروژه مرمت دهملا زمانی بیشتر مشخص میشود که به ماهیت مداخلات انجامشده توجه کنیم. در مرحله مرمت، آواربرداری، برداشت اندودهای فرسوده، اجرای کاهگل حفاظتی، پیبندی و استحکامبخشی بدنه بنا در دستور کار قرار گرفته است؛ اقداماتی که هدف اصلی آنها تثبیت ساختار اثر و جلوگیری از ادامه روند فرسایش عنوان شده است. همچنین میراث فرهنگی اعلام کرده که عملیات با نظارت متخصصان و با استفاده از مصالح متناسب با بافت تاریخی انجام میشود تا اصالت و ماهیت بنا تغییر نکند.
ضرورت تعیین تکلیف آینده چاپارخانه پس از مرمت
این نکته از منظر حرفهای اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مرمت اثر تاریخی با بازسازی یک ساختمان معمولی تفاوت دارد. در یک بنای تاریخی، هدف بازگرداندن ساختمان به یک وضعیت کاملاً جدید نیست، بلکه باید تا حد امکان عناصر اصیل بنا حفظ و مداخلات جدید بهصورت کنترلشده انجام شود. بنابراین، تأکید بر استحکامبخشی، کاهگل حفاظتی و استفاده از مصالح سازگار را میتوان بخش مهمی از رویکرد حفاظتی پروژه دهملا دانست. در گزارشهای رسمی درباره این پروژه نیز بر رعایت اصول مرمت و جلوگیری از تغییر در ماهیت و اصالت بنا تأکید شده است.
با این حال، مرمت فیزیکی تنها مرحله نخست احیای یک بنای تاریخی است و ارزش واقعی پروژه زمانی آشکار میشود که بنا پس از پایان عملیات، وارد چرخه فرهنگی و گردشگری منطقه شود. تجربه بناهای مشابه در کشور نشان میدهد که معرفی تاریخ اثر، ایجاد تابلوهای اطلاعرسانی، دسترسی مناسب، تعریف کاربری متناسب و اتصال آن به مسیرهای گردشگری میتواند یک بنای تاریخی را از یک ساختمان منفعل به یک جاذبه گردشگری تبدیل کند. بنابراین، چاپارخانه دهملا نیز برای دستیابی به چنین جایگاهی نیازمند برنامهای فراتر از مرمت سازهای است.
از سوی دیگر، درباره این پروژه هنوز برخی دادههای مهم برای افکار عمومی بهصورت شفاف منتشر نشده است؛ از جمله اعتبار اختصاصیافته، میزان پیشرفت، زمان دقیق پایان عملیات، مساحت بنا، دوره ساخت، شماره ثبت ملی و مهمتر از همه، برنامه بهرهبرداری پس از مرمت.
این خلأ اطلاعاتی میتواند یکی از محورهای مهم مطالبه رسانهای از متولیان میراث فرهنگی باشد.
بهویژه درباره تاریخ دقیق احداث بنا، تا زمانی که سند رسمی و قابل استناد از سوی میراث فرهنگی ارائه نشده است، نسبت دادن قطعی چاپارخانه دهملا به یک دوره تاریخی مشخص، از نظر اصول حرفهای خبرنویسی قابل توصیه نیست.
دهملا در مسیر تبدیل یک بنای تاریخی به مقصد گردشگری
در نهایت، چاپارخانه دهملا اکنون در نقطهای قرار گرفته که میتواند سرنوشت آن را از یک بنای تاریخی در معرض فرسایش به یک ظرفیت فرهنگی و گردشگری تغییر دهد. آغاز عملیات مرمت، گام نخست برای نجات کالبد بناست؛ اما گام تعیینکننده، برنامهای است که پس از مرمت برای معرفی و بهرهبرداری پایدار از آن اجرا خواهد شد.
اگر حفاظت اصولی، مستندسازی تاریخی، معرفی بنا و پیوند آن با سایر ظرفیتهای گردشگری شاهرود همزمان دنبال شود، چاپارخانه دهملا میتواند به بخشی از روایت تاریخی منطقه درباره راه، ارتباطات و معماری بومی تبدیل شود؛ در غیر این صورت، حتی مرمت یکباره نیز نمیتواند تضمینکننده ماندگاری و پویایی این میراث تاریخی باشد.
گزارش از علیرضا رحیمیان
- نویسنده: تسنیم
